Białystok: Stolica żydowskiego Podlasia

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Pierwsi Żydzi osiedlili się w Białymstoku w XVII wieku, ale szybki rozwój społeczności rozpoczął się w XVIII wieku, gdy miasto przejął ród Branickich. Hetman Jan Klemens Branicki świadomie sprowadzał kupców żydowskich, oferując przywileje osiedleńcze — Białystok miał stać się ośrodkiem handlu między Mazowszem a Wielkim Księstwem Litewskim. W 1799 roku populacja żydowska liczyła już ponad sześć tysięcy osób. W XIX wieku, pod zaborem rosyjskim, Białystok przeszedł dynamiczną industrializację. Powstały dziesiątki fabryk tekstylnych, w większości własności żydowskich rodzin (Citron, Halpern, Hoffman, Polak). Społeczność rosła do 40 000 osób w 1897 roku — sześćdziesiąt procent miasta. Białostocka burżuazja żydowska zbudowała w 1908 roku Wielką Synagogę (Choral Synagogue) — gigantyczną budowlę w stylu mauretańskim z kopułą o średnicy dwudziestu metrów, jedną z największych synagog w Imperium Rosyjskim. Obok niej działały dziesiątki sztiblech (małych synagog), dwa duże domy nauki, szpital żydowski, gimnazjum hebrajskie i wpływowe wydawnictwo "Hashomer Hatzair". W 1906 roku Białystok doświadczył jednego z najkrwawszych pogromów w Imperium Rosyjskim — w czerwcu 1906 roku rosyjscy żołnierze i czarne sotnie zamordowały około osiemdziesiąt osób, raniły ponad dwieście. Wstrząs przyspieszył emigrację — w latach 1900-1914 z Białegostoku wyemigrowało do USA ponad piętnaście tysięcy Żydów, tworząc kolosalne społeczności w Brooklynie i Newark. W międzywojniu Białystok pozostawał stolicą żydowskiego Podlasia. Pięćdziesiąt tysięcy Żydów stanowiło połowę stutysięcznego miasta. Działały dziesiątki szkół — Tarbut, Cisho, Bejs Jakow, gimnazjum hebrajskie i jidiszowe. Trzy żydowskie gazety codzienne, dwa teatry jidisz, dziesiątki organizacji syjonistycznych i bundowskich. Białystok był jednym z głównych ośrodków Bundu — żydowskiej socjalistycznej partii robotniczej — w Polsce; w wyborach do Rady Miejskiej 1939 Bund zdobył dziewiętnaście mandatów na pięćdziesiąt. 22 czerwca 1941 roku Niemcy zajęli Białystok. 27 czerwca, niespełna tydzień później, oddziały Policji Porządkowej i Wehrmachtu zgromadziły dwa tysiące Żydów w Wielkiej Synagodze, zamknęły drzwi i podpaliły budynek. Synagoga spaliła się z ludźmi w środku — szacunki ofiar wahają się od ośmiu setek do dwóch tysięcy. Tego samego dnia w pogromie zamordowano kolejnych dwa do trzech tysięcy osób. Ocaleli wspominają to wydarzenie jako "Czerwony Piątek" Białegostoku. Latem 1941 Niemcy utworzyli getto, obejmujące historyczną dzielnicę żydowską. Zamknięto w nim około sześćdziesięciu tysięcy osób — białostockich Żydów oraz Żydów z okolicznych miasteczek. Pierwsze deportacje do Treblinki rozpoczęły się 5 lutego 1943. W odpowiedzi rozwinął się zorganizowany ruch oporu pod dowództwem Mordechaja Tenenbauma — żydowscy bojownicy z gettem powstańczym w Wilnie i Warszawie organizowali jednostki walczące. 16 sierpnia 1943, gdy Niemcy rozpoczęli ostateczną likwidację getta, wybuchło Powstanie w Getcie Białostockim. Walki trwały pięć dni. Z około pięciu tysięcy ocalonych z bezpośredniego masakrowania większość zginęła w Treblince. Mordechaj Tenenbaum zginął w czasie walk. Po wojnie do Białegostoku wróciło około jedenaście setek Żydów — głównie z ZSRR, partyzantki i obozów. Większość wyemigrowała w latach 1946-1957. Dziś w Białymstoku działa niewielka społeczność żydowska skupiona wokół Synagogi Cytron — jedynej ocalałej synagogi w mieście. Pamięć podtrzymują Pomnik Wielkiej Synagogi (stalowa instalacja w miejscu spalonej budowli), Pomnik Powstania w Getcie oraz cmentarz żydowski przy ulicy Wschodniej z sześcioma tysiącami macew. Las Bagnówka pod Białymstokiem — miejsce masowych egzekucji 1941-1943 — z pomnikami masowych grobów.

Niemcy zajęli Białystok 22 czerwca 1941 roku, w pierwszych dniach inwazji na ZSRR. Pięć dni później, 27 czerwca, oddziały Policji Porządkowej 309 Batalionu i Wehrmachtu zgromadziły dwa tysiące Żydów w Wielkiej Synagodze, zamknęły drzwi i podpaliły budynek. Synagoga spaliła się z ludźmi w środku — szacunki ofiar wahają się od ośmiu setek do dwóch tysięcy. Tego samego dnia w pogromie zamordowano kolejnych dwa do trzech tysięcy osób — całkowita liczba ofiar pierwszego dnia okupacji wynosi około pięciu tysięcy. Wydarzenie znane jest jako "Czerwony Piątek" Białegostoku. Latem 1941 Niemcy utworzyli getto, obejmujące historyczną dzielnicę żydowską między ulicami Lipową, Sienkiewicza i Białostoczańską. Zamknięto w nim około sześćdziesięciu tysięcy osób — białostockich Żydów oraz Żydów z okolicznych miasteczek (Choroszcz, Knyszyn, Tykocin pominięto, eksterminowano na miejscu). Pierwsze deportacje do Treblinki rozpoczęły się 5 lutego 1943 roku — w ciągu tygodnia wywieziono około 12 000 osób. 16 sierpnia 1943, gdy Niemcy rozpoczęli ostateczną likwidację getta, wybuchło Powstanie w Getcie Białostockim. Pod dowództwem Mordechaja Tenenbauma żydowscy bojownicy z Bundu, Hashomer Hatzair i komunistycznych grup oporu walczyli pięć dni. Z około pięciu tysięcy ocalonych z bezpośredniego masakrowania większość zginęła w Treblince. Tenenbaum zginął w czasie walk. Z pięćdziesięciu tysięcy białostockich Żydów wojnę przeżyło około jedenastu setek.

Wizyta w Białymstoku obejmuje dużą skalę miejsc — od pomników w centrum miasta po las Bagnówka na obrzeżach. Rekomendujemy pełen dzień. Pomnik Wielkiej Synagogi i pomnik Powstania w Getcie — dostępne całorocznie, bezpłatnie. Cmentarz żydowski przy ulicy Wschodniej — otwarty wtorek-niedziela 10:00-16:00 (lato), po wcześniejszym kontakcie z Towarzystwem Społeczno-Kulturalnym Żydów. Synagoga Cytron — zwiedzanie po wcześniejszym umówieniu z lokalną gminą żydowską. Las Bagnówka — dostępny przez cały rok. Teren oznaczony, pomniki masowych grobów. Wymaga około 40 minut na pełne zwiedzanie z refleksją. Rekomendowany dojazd Mercedesem V-Class (10 kilometrów od centrum, droga asfaltowa, parking przy lesie). Etykieta: mężczyźni zakrywają głowę przy wejściu do synagogi i na cmentarz. Na cmentarzu nie wchodzi się na groby. Przy pomnikach masowych grobów zwyczajowo pozostawia się kamień. Fotografowanie pomników dozwolone; w synagodze i cmentarzu — bez lampy błyskowej. Rekomendowany plan dnia z Warszawy: wyjazd o ósmej rano, dwie i pół godziny drogi autostradą S8. Pierwsze trzy godziny w centrum Białegostoku — pomnik Wielkiej Synagogi, pomnik Powstania w Getcie, spacer po dawnej dzielnicy żydowskiej, Synagoga Cytron (jeśli umówiona). Lunch w restauracji przy Rynku Kościuszki — Lipiec lub Restauracja Polenroll (kuchnia podlaska, nie koszerna). Po południu cmentarz żydowski (półtorej godziny) i las Bagnówka (40 minut). Powrót do Warszawy do dwudziestej. Wizyta jednodniowa intensywna, możliwa także w wariancie dwudniowym z noclegiem w Hotelu Branicki w centrum.

Mercedes V-Class z Warszawy do Białegostoku to dwie i pół godziny drogi autostradą S8. Trasa o długości 195 kilometrów, droga wygodna. Godziny szczytu w okolicach Warszawy (07:00-09:30) mogą wydłużyć przejazd o pół godziny — rekomendujemy wyjazd o ósmej rano. Parking w centrum Białegostoku: parking podziemny pod Galerią Alfa (5 minut pieszo do pomnika Wielkiej Synagogi), parking przy Operze Podlaskiej. Cmentarz żydowski — bezpłatny parking przy bramie. Las Bagnówka — bezpłatny parking przy lesie. Rekomendowany czas trwania transferu: jedenaście do dwunastu godzin door-to-door dla pełnego dnia w Białymstoku. Wyjazd o ósmej rano z hotelu w Warszawie, powrót do dwudziestej. Dla osób łączących wizytę z Tykocinem (35 km od Białegostoku, 1500 Żydów przed 1939) — możliwy wariant dwudniowy z noclegiem w Hotelu Branicki. Dla osób śledzących korzenie rodzinne — Muzeum Białegostoku oraz archiwum Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów dostępne po wcześniejszym umówieniu.