Galicja: Sztetle Mitteleuropy

Zaplanuj heritage journey Heritage Journeys

W 1772 roku pierwszy rozbiór Polski przyniósł Żydom galicyjskim paradoks, który determinował ich historię przez następne sto czterdzieści sześć lat. Cesarz Józef II, który w Edykcie Tolerancyjnym z 1781 roku zrównał Żydów z innymi poddanymi monarchii habsburskiej w prawach cywilnych, jednocześnie wymuszał germanizację: patent z 1787 roku nakładał obowiązek przyjęcia stałych nazwisk niemieckich. Tak powstały galicyjskie rody Silberman, Goldberg, Weiss — nazwiska, które dziś ułatwiają genealogom śledzenie linii rodzinnych w archiwach z epoki. Tolerancja habsburska miała jednak wyraźne granice: żydostwo galicyjskie było jednocześnie emancypowane i klasyfikowane, chronione przez prawo i poddane kryterium użyteczności ekonomicznej dla Korony. Pierwsza połowa XIX wieku przyniosła powolną urbanizację. Żydzi przenosili się ze sztetli do Lwowa, Krakowa, Tarnowa i Rzeszowa, otwierali kantory, drukarnie, szkoły. Równolegle na galicyjskiej wsi rozwijał się chasydyzm, który na tym terenie osiągnął swoją najpełniejszą europejską formę. Cadyk z Leżajska, Elimelech z Leżajska, nadał dynastiom galicyjskim osobną teologię — cadyk jako pośrednik między światem ludzkim a boskim, ośrodek grawitacyjny życia sztetla. Jego uczniowie i uczniowie uczniów zakładali kolejne dworce: Bobov w Bobowej, Belz nad rzeką Biała, Sanz w Nowym Sączu, Ropshitz w Ropczycach. Do początku XX wieku zachodnia Galicja posiadała kilkadziesiąt aktywnych dynastii chasydzkich z własnymi tradycjami liturgicznymi, strojami, melodiami i teologią. Rok 1918 — upadek Austro-Węgier i włączenie Galicji do odrodzonej Polski — przyniósł nową rzeczywistość polityczną. Dwudziestolecie międzywojenne to czas rozkwitu żydowskich instytucji kulturalnych w Krakowie: teatrów jidyszowych, gazet, stowarzyszeń sportowych, szkół świeckich i religijnych działających równolegle. Żydowski Kazimierz, Stradom i ulica Szeroka były centrum miejskiego życia żydowskiego, rozpoznawalnym w całej Europie Środkowej. Atak Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 roku zakończył ten świat definitywnie. Zachodnia Galicja znalazła się pod okupacją niemiecką, wschodnia — początkowo sowiecką, od 1941 roku — niemiecką. W 1942 roku Aktion Reinhardt objęła całą Galicję. Bełżec, obóz zagłady zbudowany specjalnie do wymordowania Żydów dystryktu lubelskiego i galicyjskiego, przyjął transport za transportem. Szacunki mówią o ponad czterystu osiemdziesięciu tysiącach ofiar Bełżca — przeważnie Żydów galicyjskich. Lokalne społeczności, które liczyły po kilka do kilkunastu tysięcy osób, ginęły w ciągu jednego do dwóch tygodni akcji deportacyjnych. Przeżyło niespełna pięć procent galicyjskich Żydów.

Galicja była w swojej istocie krajem chasydyzmu. Żadna inna część Europy nie wytworzyła w tak krótkim czasie tak wielu paralelnych dynastii z własnymi trwałymi tradycjami. Bobov — dynastia założona w Bobowej w połowie XIX wieku przez Szlomo Halberstama — zasłynęła muzyką liturgiczną i dostępnością Tory dla zwykłych ludzi. Dzisiejsza wspólnota Bobov liczy ponad sto tysięcy rodzin w Nowym Jorku i Antwerpii; każda z nich nosi w swojej pamięci modlitewny nusach, który powstał na galicyjskich równinach. Belz — jeden z najważniejszych dworców galicyjskich — przez dekady pozostawał synonimem konserwatywnej halachicznej rygorystyczności połączonej z kultem modlitwy. Cadyk z Belza przyciągał pielgrzymów z całej Galicji i Kongresówki; miasto Bełz stało się centrum, wokół którego organizowało się religijne życie regionu. Sanz, czyli Nowy Sącz, był siedzibą dynastii Halberstamów — innej gałęzi od Bobov — której cadyk Chaim Halberstam był autorem Divrei Chaim, jednego z fundamentalnych tekstów halachicznych XIX wieku. Nowy Sącz posiadał przed wojną kilkanaście domów modlitwy, kilka szkół chederowych i jesziwę. Ropshitz — od Ropczyc — był dynastią sławną z mistycznego humoru i teorii, według której żarty służą rozjaśnieniu Bożego oblicza. Cadyk Nafula Ropszycera stał się w folklorze żydowskim postacią niemal tricksterską, cytowaną w setce anegdot. Równolegle z chasydyzmem rozwijało się życie świeckie i mitnaggedskie. Krakowska gmina żydowska prowadziła szkołę wyższą, organizowała teatr, wydawała prasę. Syjoniści galicyjscy byli aktywnymi uczestnikami ruchu ogólnoeuropejskiego. Bundyści z Tarnowa mieli własne struktury, kooperatywy, biblioteki. To nie był jeden świat — to było kilkanaście równoległych wszechświatów żydowskich, które w 1939 roku wszystkie istniały jednocześnie na tej samej ziemi.

Gdy we wrześniu 1939 roku Wehrmacht wkroczył do Krakowa i Tarnowa, Żydzi galicyjscy znaleźli się pod administracją Generalnego Gubernatorstwa. Pierwsze miesiące przyniosły grabież mienia, przymus pracy, wyrzucenie z kamienic. Getta — w Krakowie, Tarnowie, Rzeszowie i dziesiątkach mniejszych miejscowości — powstawały stopniowo: ogrodzenia, kennkarty, przemieszczanie się tylko za przepustką. W 1942 roku maszyna Aktion Reinhardt ruszyła pełną parą. Bełżec, oddany do użytku w marcu 1942 roku, był pierwszym celem. Pierwsze transporty wywoziły Żydów lubelskich; od wiosny do jesieni 1942 roku kolej dostarczała do Bełżca Żydów z całej Galicji — Lwów, Kraków, Tarnów, Przemyśl, setki małych miasteczek. W samym Tarnowie akcja deportacyjna w czerwcu 1942 roku objęła ponad dwadzieścia tysięcy osób; większość zginęła w Bełżcu w ciągu kilku dni. Krakowski Judenrat usiłował negocjować kontyngenty, odraczać deportacje — bezskutecznie. Getto krakowskie zlikwidowano w marcu 1943 roku; tych, którzy przeszli selekcję do obozu w Płaszowie, czekała kolejna selekcja rok później. Auschwitz-Birkenau, odległy o czterdzieści kilometrów od Krakowa, przyjął Żydów galicyjskich w ostatniej fazie eksterminacji. Szacuje się, że spośród osiemset tysięcy Żydów zamieszkałych w Galicji w granicach II Rzeczpospolitej, przeżyło trzydzieści do czterdziestu tysięcy — niespełna pięć procent.

Dziś z galicyjskiego świata żydowskiego przetrwały fragmenty: krakowski Kazimierz ze swoją synagogą Starą i synagogą Remu, cmentarzem żydowskim sprzed czterystu lat, grobem Moszego Isserlesa. Tarnów ma zrekonstruowane wnętrze bimah i tablice upamiętniające przy każdym adresie, który się zachował. Bobowa ma synagogę, którą gmina żydowska odrestaurowała w latach dziewięćdziesiątych, i ohel cadyków przy cmentarzu — cel pielgrzymek Bobover chasydów z Nowego Jorku i Antwerpii, głównie w rocznicę śmierci cadyków. Leżajsk, gdzie spoczywa Elimelech z Leżajska, jest miejscem pielgrzymkowym szczególnego rodzaju: kilka tysięcy chasydów przyjeżdża co roku na Purim, by modlić się przy ohelu. Bełżec — dawny obóz zagłady, dziś Muzeum-Miejsce Pamięci — otworzył nową ekspozycję w 2004 roku. Pola obozu pokryte są teraz rzeźbą krajobrazową z tysiącami bruzd symbolizujących groby zbiorowe. Wejście do muzeum wymaga skupienia — to nie jest tradycyjny budynek z ekspozycją gablotową, lecz przestrzeń zaprojektowana, by wymuszać milczenie.

Tarnów

25,000 Żydów pre-1939

Bobowa

700 Żydów pre-1939

Łańcut

3,000 Żydów pre-1939

Leżajsk

3,000 Żydów pre-1939

Sandomierz

2,500 Żydów pre-1939

Trasa "Korzenie Galicji" trwa osiem dni i obejmuje dwa województwa. Pierwszy dzień: przyjazd do Krakowa, orientacja w Kazimierzu, wieczorny spacer po dzielnicy żydowskiej. Dni dwa i trzy: Kraków — Stara Synagoga, Remu, Judenrat, Apteka pod Orłem, Płaszów, Schindler. Dzień czwarty: Bobowa — synagoga, cmentarz, ohel dynastii; Nowy Sącz — kirkut, dawna dzielnica żydowska. Dzień piąty: Tarnów — kirkut z ocalałymi macewami, bimah, ulice getta, muzeum. Dzień szósty: Rzeszów i Leżajsk — ohel Elimelecha, cmentarz. Dzień siódmy: Bełżec — muzeum i miejsce pamięci, czas wolny dla modlitwy i milczenia. Dzień ósmy: powrót przez Przemyśl lub Rzeszów na lotnisko. Mercedes V-Class na całą trasę; noclegi w Krakowie (dni 1–3) i Tarnowie lub Rzeszowie (dni 4–7). Trasa wymaga czterech do pięciu godzin jazdy dziennie — rozłożonych tak, by senior miał czas odpocząć w hotelu przed wieczorną kolacją.