Pierwszy powrót do miejsca, skąd pochodzą przodkowie, nie jest urlopem. Jest aktem, do którego dojrzewa się latami i o którym myśli się długo po powrocie. Wielu gości, którzy planują taką podróż, oczekuje, że przyniesie ona „closure” — domknięcie, ulgę, koniec żałoby. To oczekiwanie warto odłożyć, zanim wsiądzie się do samolotu. Procesy żałoby związane z Zagładą trwają w rodzinach przez pokolenia i jedna podróż ich nie kończy. To, co taki wyjazd przynosi, jest inne: konkret w miejsce abstrakcji, ulica zamiast nazwy ulicy, kamień zamiast słowa „cmentarz”. To jest dużo. Ale to nie jest zamknięcie. Ten przewodnik powstał, by pomóc przygotować się emocjonalnie kilka miesięcy przed wyjazdem, w trakcie podróży i w pierwszych tygodniach po powrocie. Nie zastąpi terapii ani rozmowy z rabinem, ale uporządkuje to, co dla wielu osób jeszcze przed wyjazdem jest mgłą. Zakładamy, że jesteś osobą drugiego, trzeciego lub czwartego pokolenia, że twoi przodkowie pochodzili z polskiej, ukraińskiej lub białoruskiej części dawnej Rzeczpospolitej, i że jedziesz pierwszy raz. Wszystko, co tu napisane, jest tym samym, co usłyszałbyś od gości, którzy odbyli tę podróż przed tobą.
Lektura przed wyjazdem — co warto przeczytać i czego unikać
Przygotowanie intelektualne kilka miesięcy przed wyjazdem zmienia jakość samej podróży. Książki, które polecamy gościom przed pierwszym powrotem, to nie najnowsza literatura faktu, tylko kilka klasycznych pozycji, które wytrzymują próbę dekad. „There Once Was a World” Yaffy Eliach — rekonstrukcja życia sztetla Ejszyszki na podstawie ocalałych świadków, książka, która przywraca obraz przed Zagładą, nie tylko po. „A Little Love in Big Manhattan” Ruth Wisse — esej o literaturze jidysz i o tym, co Zagłada zabrała ze świata słów. „Lost in Translation” Evy Hoffman — pamiętnik emigracji z Krakowa do Vancouver, lektura o tożsamości polsko-żydowskiej z perspektywy późniejszej. Wszystkie trzy są dostępne po angielsku, część po polsku. Czego unikać tuż przed wyjazdem: świeżej, ciężkiej literatury faktu o egzekucjach i obozach. Te książki są potrzebne, ale nie w tygodniu wyjazdu. Tydzień przed wyjazdem warto czytać prozę, poezję, wspomnienia dzieciństwa. To, co czytasz w samolocie, ustawia cię na pierwsze dni w Polsce. Spotkanie z grupą wsparcia — Generations of the Shoah, lokalne grupy 2G/3G/4G przy synagogach — przed wyjazdem to często krok, który daje słownik na rozmowy, które będziesz prowadzić ze sobą w Polsce. Nie każdy go potrzebuje, ale jeśli czujesz, że nikt w twoim otoczeniu nie rozumie, dlaczego ta podróż jest dla ciebie taka ważna, ta grupa to zrozumie bez tłumaczenia.
Kamyk na grobie, kadisz, świeca jahrzeit po powrocie
Tradycyjne gesty, które wykonuje się podczas podróży heritage, mają znaczenie nawet wtedy, gdy nie jest się osobą religijną. Kamyk położony na nagrobku przodka jest gestem starszym niż większość modlitw — w czasach, gdy macewy stawiano z kamieni, każdy odwiedzający dokładał swój, by grób trwał. Dziś ten gest mówi: byłem tu, pamiętam, dołączam się do długiej linii. Kamyk nie musi być specjalny. Może być z chodnika obok cmentarza, ze ścieżki, z miejsca, do którego się przyjechało. To, co się dzieje w głowie podczas tej krótkiej chwili, jest istotniejsze niż sam kamień. Kadisz — modlitwa za zmarłych — tradycyjnie odmawiana jest w minjanie, kworum dziesięciu dorosłych mężczyzn (w tradycji ortodoksyjnej) lub dorosłych (w konserwatywnej i reformowanej). Jeśli grupa nie zbiera minjanu, można poprosić rabina o odmówienie kadisza w synagodze w najbliższy szabat, ze wzmianką imienia przodka. W praktyce wiele rodzin odmawia coś, co nazywa się „kadiszem rodzinnym” — fragment psalmu, El Male Rachamim, modlitwę po angielsku lub polsku, którą wybiera ktoś z rodziny. Forma jest mniej ważna niż akt. Jeśli przyjeżdżasz w pobliżu jahrzeitu — rocznicy śmierci przodka — odwiedzenie grobu lub miejsca śmierci tego dnia ma osobną wagę. Po powrocie warto zapalić świecę jahrzeit w domu w pierwszą rocznicę po podróży, niezależnie od dnia jahrzeitu samego przodka. To gest, który zamyka pętlę podróży i przenosi pamięć z konkretnego miejsca w Polsce do twojego salonu.
Journaling w trakcie, terapia i grupa wsparcia po powrocie
Najczęstszy błąd, jaki popełniają osoby po pierwszej podróży heritage, to traktowanie jej jak weekend wypoczynkowy: wraca się do domu, rozpakowuje walizkę, idzie do pracy w poniedziałek. To nie działa. Tygodnie po takiej podróży są dla wielu osób trudniejsze niż sama podróż — wraca obraz, sen, fragment rozmowy z dziadkiem. Najprostsze narzędzie, które warto przygotować przed wyjazdem, to dziennik podróży. Niekoniecznie elektroniczny, lepszy papierowy zeszyt z kilkudziesięcioma stronami. Każdego wieczoru w hotelu piętnaście minut, pięć pytań, na które się odpowiada: Co dziś zobaczyłem. Co poczułem, czego nie spodziewałem się poczuć. Czego nie umiałem powiedzieć w samym miejscu. Co chciałbym powiedzieć przodkowi, gdyby tu był. Co zabieram ze sobą jutro. Te pytania nie wymagają literackiej odpowiedzi. Wymagają obecności. Po powrocie konsultacja z terapeutą znającym pracę z drugim, trzecim i czwartym pokoleniem (2G, 3G, 4G) jest często krokiem niedocenianym. Sieci terapeutów specjalizujących się w intergenerational trauma istnieją w głównych miastach Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Izraela, Francji i Polski. Trzy do pięciu sesji w pierwszych miesiącach po powrocie pomaga ułożyć to, co się przyniosło. Grupa wsparcia jest alternatywą lub uzupełnieniem — Generations of the Shoah, lokalne grupy przy synagogach, kongregacjach reformowanych i ortodoksyjnych. W wielu miastach istnieją koła, które spotykają się raz w miesiącu, słuchają i nie oceniają. Tam można powiedzieć rzeczy, których nie powie się w domu.
Praktyczne wskazówki
Papierowy zeszyt journalingowy
Zwykły notes A5, kilkadziesiąt stron, długopis który nie zawiedzie. Piętnaście minut wieczorem w hotelu, pięć pytań na które się odpowiada. Nie elektronicznie — papier ma w sobie spowolnienie, którego potrzebujesz po dniu w Polsce.
Kamyk z domu jako gest podwójny
Niektóre rodziny zabierają z domu mały kamień — z ogrodu, z ulicy, z plaży — i zostawiają go na grobie przodka, kładąc obok drugi, znaleziony na miejscu. Gest mówi: jestem stąd i jestem stamtąd, łączę dwa miejsca.
Przygotowana wypowiedź nad grobem
Wielu gości żałuje, że nad grobem nie powiedzieli niczego, bo nie wiedzieli co. Krótka wypowiedź przygotowana zawczasu — imię przodka, kim byłeś dla niego, co chcesz mu przekazać — daje formę chwili, której emocje mogą zatrzymać słowa.
Świeca jahrzeit po powrocie
Pierwsza rocznica podróży to dobry moment, by w domu zapalić świecę jahrzeit i powiedzieć krótko, czego się tam doświadczyło. Można to zrobić samemu, można z rodziną, można z grupą wsparcia. Gest zamyka pierwszy rok po podróży.
Dwa lub trzy dni po powrocie — przerwa
Nie planuj powrotu do pracy następnego dnia po wylądowaniu. Dwa do trzech dni w domu, bez kalendarza, bez decyzji — tyle potrzebuje organizm i psychika, by zarejestrować, że jest się z powrotem.
Dalsze materiały
-
·Generations of the Shoah International Sieć grup wsparcia dla drugiego, trzeciego i czwartego pokolenia w wielu krajach. Spotkania lokalne i online, materiały, kontakt z terapeutami przeszkolonymi w intergenerational trauma.
-
·USC Shoah Foundation — testimonies Archiwum video świadectw ocalałych, w tym wielu z miast w Polsce. Obejrzenie świadectwa z miasta przodków przed wyjazdem często otwiera kontekst, którego rodzinna historia nie zachowała.
-
·Jewish Family Service — sieci lokalne Lokalne agencje społeczne w głównych miastach świata żydowskiego prowadzą programy wsparcia dla rodzin planujących lub powracających z podróży heritage. Bezpłatne konsultacje wstępne.
-
·POLIN — programy pamięci dla rodzin Muzeum Historii Żydów Polskich oferuje konsultacje historyczne dla rodzin planujących powrót do konkretnych miejscowości. Pomoc w przygotowaniu kontekstu lokalnego.
Powiązane
Często zadawane pytania
Czy podróż heritage przynosi „closure”?
Najczęstsza odpowiedź gości, którzy odbyli już taką podróż, brzmi: nie. Podróż nie zamyka żałoby związanej z Zagładą — ta trwa w rodzinach przez pokolenia. To, co podróż przynosi, jest czymś innym: konkretem w miejsce abstrakcji, ulicą zamiast nazwy ulicy, kamieniem zamiast słowa „cmentarz”. To dużo, ale to nie jest zamknięcie. Warto odłożyć oczekiwanie „closure”, zanim wsiądzie się do samolotu — to oczekiwanie często przesłania to, co naprawdę się dzieje na miejscu.
Czy potrzebuję terapeuty przed wyjazdem?
Nie każdy potrzebuje, ale jeśli sama myśl o podróży uruchamia silne emocje, lęki, problemy ze snem — kilka konsultacji z terapeutą znającym pracę z drugim, trzecim lub czwartym pokoleniem przed wyjazdem warto rozważyć. Po powrocie konsultacja jest częściej zalecana niż przed: trzy do pięciu sesji w pierwszych miesiącach pomaga ułożyć to, co się przyniosło. Sieci terapeutów specjalizujących się w intergenerational trauma istnieją w głównych miastach.
Co powiedzieć nad grobem przodka, którego nie znałem?
Nie ma jednej dobrej formuły. Wielu gości mówi po prostu: „Jestem tutaj. Nazywam się tak. Jestem twoją prawnuczką lub prawnukiem. Chciałem, żebyś wiedział, że pamiętamy.” Inni czytają fragment psalmu, El Male Rachamim albo modlitwę po angielsku. Niektórzy milczą i kładą kamyk. Forma jest mniej ważna niż obecność. Warto przygotować kilka zdań przed wyjazdem — emocje na miejscu mogą zatrzymać słowa, a krótka wypowiedź gotowa w głowie daje formę chwili.
Czy mogę odmówić kadisz sam, jeśli nie ma minjanu?
W tradycji ortodoksyjnej kadisz odmawia się tylko w minjanie dziesięciu dorosłych mężczyzn. W konserwatywnej i reformowanej zasady są bardziej elastyczne. Jeśli grupa nie zbiera minjanu, najczęstszą praktyką jest poproszenie rabina o odmówienie kadisza w synagodze w najbliższy szabat ze wzmianką imienia przodka, lub odmówienie fragmentu El Male Rachamim samemu jako „modlitwy rodzinnej”. Forma jest mniej ważna niż akt — ważne, że ktoś z rodziny modli się za zmarłego.
Kiedy pojechać do Polski po raz pierwszy?
Nie ma jednej dobrej odpowiedzi. Niektórzy goście jadą jako trzydziestolatkowie, gdy dziadkowie jeszcze żyją i można z nimi porozmawiać po powrocie. Inni jadą po pięćdziesiątce, gdy zdrowie pozwala na intensywny tydzień, a perspektywa jest dojrzalsza. Trzeci scenariusz: jechać z dziećmi w wieku 12-16 lat, by one też miały to wspomnienie. Wszystkie trzy są dobre. Jedyna zła odpowiedź to „nigdy nie ma odpowiedniego momentu, więc nie pojadę”.