Pierwsza rzecz, którą rodzina powinna ustalić przed wizytą w Auschwitz, Treblince czy Majdanku, to czy aparat lub telefon w ogóle opuszcza torbę. Wiele rodzin obserwujących żydowską liturgię pamięci podejmuje decyzję, że nie. Niektóre rodziny decydują się na fotografie wybrane, dokumentacyjne, w określonych miejscach — z myślą o książce rodzinnej, dla starszych krewnych, którzy nie mogli przyjechać, dla wnuków, którzy będą chcieli zobaczyć, co dziadkowie widzieli. To jest decyzja prywatna i nie ma jednej słusznej odpowiedzi. Są jednak reguły muzealne, które nie są kwestią opinii — niektóre obszary mają absolutny zakaz, niektóre akty fotografowania są naruszeniem prawa polskiego, niektóre — choćby formalnie dozwolone — są naruszeniem powagi miejsca i wymagają dyscypliny. Niniejszy przewodnik porządkuje, co dopuszczają oficjalnie Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, Muzeum Treblinka, Muzeum Majdanek i mniejsze miejsca pamięci, jak wygląda etyka fotografowania pomników z nazwiskami rodzinnymi, co robić z fotografiami przy publikacji w mediach społecznościowych oraz jak nie naruszyć godności innych zwiedzających i ich rodzin. Pisany jest dla podróżnych, którzy chcą zachować pamięć wizualną z szacunkiem dla miejsca i jego ofiar.
Co dopuszczają muzea oficjalnie
Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau dopuszcza fotografowanie do użytku prywatnego na otwartym terenie większości ekspozycji bez konkretnej zgody. Wewnątrz pawilonów stałych zbiorów (Blok 4, Blok 5 z eksponatami osobistymi ofiar) fotografowanie jest zakazane bezwzględnie. Dotyczy to w szczególności sali z włosami ofiar (Blok 4), sali z butami ofiar (Blok 5), sali z protezami i okularami. W tych pomieszczeniach fotografowanie traktowane jest jako znieważenie pamięci ofiar i jest egzekwowane przez służbę ochrony muzeum. Wnętrza komór gazowych w Birkenau (Krematorium I oraz pozostałości II i III) podlegają temu samemu zakazowi. Fotografowanie ze statywem profesjonalnym wymaga zgody muzeum w trybie pisemnego wniosku — to dotyczy filmowców, fotografów prasowych, dokumentalistów. Rodzinne aparaty, telefony, kompakty, lustrzanki amatorskie są dozwolone z ręki. Drony są zakazane na całym terenie. Muzeum Treblinka i Muzeum Majdanek dopuszczają fotografowanie z analogiczną logiką: otwarty teren tak, eksponaty wewnętrzne nie. W Bełżcu pole pamięci jest projektem rzeźbiarskim — fotografowanie krajobrazu dozwolone, ale w obrębie symbolicznego cmentarza zalecana jest powściągliwa praktyka. W Sobiborze, gdzie nie ma muzeum tradycyjnego, a pomniki są lakoniczne, fotografowanie generalnie wolne, ale rodziny pamiętające o masowych grobach pod stopami zwiedzających zwykle nie robią zdjęć.
Pomniki z nazwiskami, cmentarze, prywatne pamiątki
Fotografowanie pomników z nazwiskami rodzinnymi to obszar, w którym rodziny zachowują się różnie. W Treblince dziewięć tysięcy kamiennych odłamków z nazwami miejscowości, z których deportowano Żydów, tworzy symboliczny cmentarz. Rodziny często fotografują kamień z nazwą swojego sztetla — to legitymna pamiątka, przekazywana dalszym pokoleniom. Etyka jest prosta: fotografujesz własną historię, nie czyjąś. Jeżeli na pomniku jest nazwisko twoich pradziadków lub Twoje rodowe — fotografia rodzinna jest właściwa. Jeżeli fotografujesz nazwiska obcych rodzin jako tło do własnej kompozycji — to jest naruszenie. Na cmentarzach żydowskich (Remuh w Krakowie, Okopowa w Warszawie, kirkut w Tarnowie, kirkut w Leżajsku przy ohelu Elimelecha) fotografowanie macew z napisami hebrajskimi jest powszechne i akceptowane — to dokumentacja dziedzictwa, która służy genealogom i historykom. Ważne wytyczne: na cmentarzu mężczyźni z nakrytą głową, kobiety bez nakrycia głowy nie są zobowiązane, ale powinny ubrać się skromnie (zakryte ramiona, długie spodnie lub spódnica). Nie wchodzimy na macewy, nie opieramy aparatów na nagrobkach, nie układamy kwiatów ani liturgicznego materiału jako rekwizytu fotograficznego. Tradycyjnie zostawia się kamyk na grobie odwiedzanym — to pamiątka wizyty, nie kompozycja zdjęciowa.
Media społecznościowe, publikacja, inni zwiedzający
Selfie pod bramą Arbeit Macht Frei jest jednym z najczęściej cytowanych przykładów tego, czego nie wolno robić w miejscach pamięci po Zagładzie. Muzeum Auschwitz wielokrotnie publikowało apele o powstrzymanie się od tej praktyki — i nie chodzi o regulamin, chodzi o powagę miejsca, w którym zginęło ponad milion ludzi. Te same zasady stosują się do zdjęć uśmiechniętych, zdjęć grupowych z pozami turystycznymi, zdjęć z gadżetami wizualnymi (filtry, naklejki, hasztagi typu vibe). Jeżeli rodzina chce dokumentować obecność — niech to będzie portret powagi, twarze w milczeniu, bez retuszu. Publikacja w mediach społecznościowych: zalecana powściągliwa praktyka. Wiele rodzin decyduje się nie publikować w ogóle, traktując wizytę jako akt prywatny. Jeżeli publikujesz — opisz kontekst, dlaczego rodzina przyjechała, nie samo „Auschwitz dziś”. Hasztag #neverforget jest banalny w stosunku do tematu — lepiej napisać konkretnie: „Dziadek deportowany z Tarnowa 11 czerwca 1942 roku. Dzisiaj staliśmy w miejscu jego ostatnich dni.” Fotografowanie innych zwiedzających — niedopuszczalne. Inne rodziny, ocalali, grupy młodzieżowe, indywidualni pielgrzymi mają prawo do prywatności w tym konkretnym miejscu i w tej konkretnej godzinie. Jeżeli twoje zdjęcie pomnika przypadkowo łapie osoby w tle — przykadruj, zasłoń lub zrezygnuj ze zdjęcia. Telefon w trybie cichym, bez dźwięków migawki, bez flesza nawet w pomieszczeniach bez bezpośredniego zakazu.
Praktyczne wskazówki
Decyzja o aparacie przed wejściem, nie przy bramie
Rodzina powinna omówić kwestię fotografowania w aucie przed dotarciem do parkingu — kto robi zdjęcia, ile, w jakich miejscach. Improwizacja przy bramie wprowadza chaos. Wiele rodzin decyduje się na jedną osobę, która dokumentuje dyskretnie, podczas gdy reszta zostawia telefony w torbach.
Nakrycie głowy i ubiór odpowiedni do miejsca
Mężczyźni — kipa (yarmulke) na cmentarzach i w synagogach, często również przy ohel cadyka. Kobiety — skromny strój, zakryte ramiona, długie spodnie lub spódnica do kolana. W chasydzkich synagogach kobiety zakrywają często włosy chustą. W ortodoksyjnych miejscach pamięci są to wymagania nie tylko etykiety, ale często również liturgii.
Wyłącz dźwięk migawki i flesz
Telefon w trybie cichym — bezwzględnie. Słyszalna migawka w pomieszczeniu, w którym inna rodzina odmawia Kadisz, jest naruszeniem. Flesza nie używamy nigdy w pomieszczeniach muzealnych — niszczy ekspozycje konserwatorsko i jest sprzeczny z atmosferą miejsca.
Selfie nie należy do tego miejsca
Żadnych selfie pod bramą Arbeit Macht Frei, pod bramą Treblinki, na ramach krematoriów, na torach Birkenau. Jeżeli chcesz portret rodzinny — poproś chauffeura lub scholara, by zrobił zdjęcie w neutralnej kompozycji, twarze poważnie, bez pozowania.
Publikacja po powrocie, nie podczas wizyty
Nie publikuj na żywo z miejsca pamięci. Wizyta jest aktem skupienia, nie produkcją contentu. Jeżeli zdecydujesz się publikować, zrób to po powrocie do hotelu lub po powrocie do kraju, z czasem na refleksję i kontekstowy opis. Hasztag turystyczny jest niewłaściwy.
Dalsze materiały
-
·Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau — regulamin zwiedzających Oficjalna strona auschwitz.org zawiera szczegółowy regulamin fotografowania, listy zakazanych miejsc, zasady dla operatorów profesjonalnych. Lektura przed wizytą.
-
·Muzeum Treblinka — Miejsce Pamięci Strona treblinka-muzeum.eu z informacjami praktycznymi, godzinami, opisem symbolicznego cmentarza dziewięciu tysięcy kamieni z nazwami miejscowości.
-
·Muzeum Majdanek — krajobraz pamięci Strona majdanek.eu z planem zwiedzania, ekspozycjami stałymi i okresowymi, regułami fotografowania. Majdanek jest jedynym obozem, w którym budynki zachowały się niemal kompletnie.
-
·POLIN — Muzeum Historii Żydów Polskich Strona polin.pl. POLIN dopuszcza fotografowanie z ręki w większości galerii. Dobry przystanek edukacyjny przed wizytą w obozie, by zbudować kontekst tysiąca lat historii.
Powiązane
Często zadawane pytania
Czy można robić zdjęcia wewnątrz pawilonów w Auschwitz?
W większości pawilonów ekspozycyjnych — tak, z wyłączeniem konkretnych sal. Bezwzględny zakaz dotyczy sali z włosami ofiar w Bloku 4, sali z butami i sali z protezami w Bloku 5, pomieszczeń komór gazowych. W tych miejscach fotografowanie traktowane jest jako znieważenie pamięci ofiar. Korytarze z fotografiami więźniów oraz wnętrza baraków mieszkalnych w Birkenau pozostają dozwolone, ale wymaga się powagi — bez flesza, bez dźwięku migawki, bez selfie.
Czy można fotografować nazwiska na pomniku, jeżeli to obce nazwiska?
Etyka jest prosta: fotografujesz własną rodzinę. Pomnik dziewięciu tysięcy kamieni w Treblince ma na sobie nazwy miejscowości, nie nazwiska, więc rodziny zwykle fotografują kamień z nazwą swojego sztetla. Na pomnikach z nazwiskami (np. POLIN Mur Pamięci, pomniki w synagogach) fotografowanie własnych przodków jest naturalną pamiątką, fotografowanie obcych nazwisk jako tła kompozycyjnego jest naruszeniem. Jeżeli nie jest jasne — odpuść zdjęcie.
Czy można nakręcić film na użytek rodzinny?
Filmowanie z ręki, telefonem lub małą kamerą amatorską na otwartym terenie obozu — zwykle dozwolone do użytku prywatnego, na tych samych zasadach co fotografia. Wewnątrz pawilonów z eksponatami osobistymi — zakaz. Profesjonalny sprzęt (kamera na statywie, ekipa, mikrofon zewnętrzny) wymaga zgody muzeum w trybie pisemnego wniosku, rozpatrywanego przez zarząd muzeum.
Czy można publikować zdjęcia w mediach społecznościowych?
Formalnie tak, etyka odradza. Jeżeli decydujesz się publikować, zrób to po powrocie, z konkretnym opisem rodzinnym i bez hasztagu turystycznego. Wiele rodzin podejmuje świadomą decyzję, by nie publikować w ogóle — wizyta jest aktem prywatnym, nie produkcją contentu. Jeżeli publikujesz, nie pokazuj twarzy innych zwiedzających, nie publikuj zdjęć selfie ani pozowanych, nie używaj filtrów czy retuszu.
Co jeżeli rodzina chce uwiecznić nazwisko pradziadka częściowo zachowane na ścianie baraku?
Niektóre baraki Auschwitz I (zwłaszcza Blok 11) mają częściowo zachowane napisy więźniów. Fotografowanie jest dozwolone z poszanowaniem powagi miejsca. Wskazane są zdjęcia bez flesza, z dystansem, ze świadomością, że ściany te zostały zaklasyfikowane konserwatorsko. Nie dotykamy ścian, nie opieramy aparatów, nie skrobiemy farby. Jeżeli rodzina chce zdjęcie w wysokiej rozdzielczości do druku rodzinnego, można zwrócić się do biura prasowego muzeum o oficjalną dokumentację.