Treblinka — wizyta pamięci z prywatnym transportem z Warszawy

Zaplanuj wizytę Oficjalna strona muzeum →

Obóz zagłady Treblinka II został założony przez SS w lipcu 1942 roku w lasach mazowieckich, około stu kilometrów na północny wschód od Warszawy. Powstał jako trzeci — po Bełżcu i Sobiborze — ośrodek niemieckiej Aktion Reinhard, operacji nazwanej na cześć zastrzelonego w maju 1942 roku Reinharda Heydricha i kierowanej przez Odilo Globocnika z Lublina. Celem operacji była fizyczna eksterminacja Żydów Generalnego Gubernatorstwa oraz okolicznych terytoriów. Pierwszy transport — z getta warszawskiego — przybył 23 lipca 1942 roku. W ciągu następnych miesięcy zamordowano w Treblince około 254 tysiące Żydów z Warszawy, blisko 350 tysięcy z dystryktu radomskiego, lubelskiego i białostockiego, ponad 100 tysięcy z Generalnego Gubernatorstwa poza Warszawą, oraz transporty z gett w Macedonii, Tracji greckiej, Czechosłowacji, Niemczech i Francji. Wraz z Żydami zginęło kilka tysięcy Romów. Łączna liczba ofiar Treblinki II szacowana jest na około 870 tysięcy ludzi — jedna z największych masowych zbrodni w historii ludzkości popełniona w jednym miejscu. Tempo mordu w Treblince było zatrważające. W obozie funkcjonowały trzy komory gazowe, później rozbudowane do dziesięciu. Z każdego transportu — często liczącego pięć do siedmiu tysięcy osób — wybierano kilkudziesięciu mężczyzn jako tak zwany Sonderkommando, których zmuszano do usuwania ciał. Niemiecka załoga liczyła zaledwie kilkudziesięciu SS-manów oraz kilkuset ukraińskich strażników rekrutowanych z obozu szkoleniowego w Trawnikach. 2 sierpnia 1943 roku część więźniów Sonderkommando wzniecila powstanie, podpalając obóz i podejmując próbę masowej ucieczki. Z około 850 powstańców wojnę przeżyło kilkudziesięciu. Niemcy, w obliczu zbliżającej się Armii Czerwonej, zlikwidowali obóz pod koniec 1943 roku — komory gazowe i krematoria zburzono, teren zaorano i obsadzono łubinem, postawiono fałszywą zagrodę gospodarską. Celem było zatarcie wszelkich śladów zbrodni. Powojenne odkrycie skali mordu zawdzięczamy w dużej mierze relacjom ocalonych z powstania oraz zeznaniom procesowym w Düsseldorfie (1964–1965). Pomnik na terenie byłego obozu, zaprojektowany przez Adama Hauptа i Franciszka Duszeńkę, odsłonięto w 1964 roku. Centralny pomnik otaczają siedemnaście tysięcy granitowych kamieni — z których 216 nosi nazwy miast i miejscowości, z których przybyły transporty. Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince działa jako oddział Muzeum Regionalnego w Siedlcach.

Treblinka różni się fundamentalnie od Auschwitz-Birkenau — nie zachowały się tu żadne budynki obozowe, baraki ani komory gazowe. Niemcy zatarli ślady w 1943 roku. Dzisiejsza Treblinka to przestrzeń symboliczna: pole granitowych kamieni, betonowe oznaczenia pieców kremacyjnych, droga deportowanych prowadząca od dawnej rampy kolejowej do miejsca śmierci. Brak fizycznych obiektów wymaga od osoby odwiedzającej innego rodzaju skupienia — kontemplacji krajobrazu, lektury imion na kamieniach, wsłuchania się w ciszę lasu, w którym dokonano zbrodni. Standardowa wizyta trwa około dwóch do trzech godzin. Małe muzeum przy wejściu prezentuje stałą wystawę dokumentującą dzieje obozu, zbrodnie Aktion Reinhard oraz powstanie z sierpnia 1943 roku. Z muzeum prowadzi trasa do byłego Treblinki II — pola kamieni z centralnym pomnikiem — oraz do pobliskiego Treblinki I, niemieckiego obozu pracy przymusowej, w którym zginęło około 10 tysięcy osób (w większości polskich więźniów politycznych). Dla rodzin żydowskich planujących odmówienie Kadiszu polecamy przybycie poza godzinami szczytu zwiedzających (najlepiej w dni powszednie poza sezonem letnim). Granitowy kamień z nazwą miasta lub miejscowości, z której przybył transport rodziny, można zlokalizować z pomocą personelu muzeum. Kaddish odmawia się tradycyjnie w bezpośrednim sąsiedztwie centralnego pomnika lub przy kamieniu rodzinnej miejscowości. Niektóre rodziny przywożą kamyki pamięci ze starego cmentarza żydowskiego w Warszawie lub z grobu krewnego, składając je przy kamieniu Treblinki.

Z hotelu w centrum Warszawy do Treblinki przejazd Mercedesem V-Class zajmuje około półtorej godziny drogą krajową przez Wyszków lub Sokołów Podlaski. Wyjazd planujemy zwykle między godziną 8:30 a 10:00, aby wizyta przypadła na godziny przedpołudniowe i wczesne popołudniowe. Powrót do Warszawy do godziny 16:00, co pozwala na połączenie z popołudniową wizytą w Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN lub na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej. Mercedes V-Class oferuje przestrzeń dla siedmiu pasażerów. Droga prowadzi przez Mazowsze — krajobraz, którym kursowały transporty deportowanych z Warszawy. Niektóre rodziny proszą o krótki postój w Małkini Górnej, ostatniej stacji kolejowej przed obozem, z której Niemcy gnali transporty pieszo lub wąskotorówką do rampy obozowej. To miejsce zachowało pierwotny układ peronu. Treblinka nie wymaga rezerwacji wstępu indywidualnego. Dla rodzin pragnących skorzystać z asysty edukatora muzealnego ustalamy spotkanie z odpowiednim wyprzedzeniem — kadra muzeum jest niewielka i prowadzi przede wszystkim grupy szkolne. Część wizyt rodzinnych odbywa się samodzielnie z planem terenu i materiałami informacyjnymi udostępnionymi przez muzeum. Kierowca pozostaje przy pojeździe lub w okolicy budynku muzeum przez cały czas wizyty. Zapewniamy wodę, ciepły napój oraz, dla rodzin podejmujących długą drogę powrotną do Krakowa lub Berlina, rekomendujemy postój w Sokołowie Podlaskim na krótki posiłek i odpoczynek.