Josefov: Osiem stuleci żydowskiej Pragi

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Pierwsze wzmianki o Żydach w Pradze pochodzą z X wieku — Ibrahim ibn Ya'qub, podróżnik andaluzyjski, opisał w 965 roku żydowskich kupców handlujących na praskim rynku. W XII wieku osiedlenie żydowskie skupiło się na prawym brzegu Wełtawy, w pobliżu Starego Miasta. Pierwsza synagoga (Stara Szula, niezachowana) powstała przed 1142 rokiem. Staronowa Synagoga, zbudowana około 1270 roku w stylu gotyckim, pozostaje najstarszą zachowaną i czynną synagogą Europy — i sercem żydowskiej Pragi przez ponad siedem stuleci.

Złoty wiek żydowskiej Pragi przypadł na XVI i XVII stulecie pod władzą Habsburgów. Rabbi Yehudah Loew ben Bezalel (Maharal, 1525-1609) — kabalista, filozof i według legendy stwórca Golema — kierował praską jeszywą i zostawił bibliotekę dzieł teologicznych, wciąż studiowanych dziś. Współcześni mu byli Rabbi Mordecai Yoffe (autor Lewush Malchut), David Gans (kronikarz Tzemach David) oraz astronomowie Joseph Solomon Delmedigo. Mordechaj Maisel (1528-1601), prymas żydowski Pragi i bankier cesarza Rudolfa II, sfinansował budowę Synagogi Maisela (1592), Wysokiej (1568) oraz Klausen (1573-1604). To pod jego patronatem dzielnica przybrała kształt rozpoznawalny do dziś.

Cesarz Józef II w reformach 1781 (Patent Tolerancyjny) zniósł większość ograniczeń dotyczących Żydów monarchii habsburskiej. Na jego cześć dzielnica praska została w 1850 roku przemianowana z Judenstadt na Josefstadt (Josefov). Druga połowa XIX wieku przyniosła emancypację — Żydzi prascy zaczęli przeprowadzać się do bogatszych dzielnic (Vinohrady, Karlín), a stary Josefov pozostał w rękach uboższych rodzin. W latach 1893-1913 miasto przeprowadziło drastyczną przebudowę dzielnicy — asanace — wyburzając większość średniowiecznej zabudowy i wytyczając nowe ulice w stylu paryskim (Pařížská, Maiselova). Zachowano świadomie sześć synagog, Stary Cmentarz Żydowski oraz ratusz żydowski — uznawane już wówczas za zabytki kultury światowej.

Pod władzą Niemiec po 1939 roku, w dziwnym geście, Adolf Eichmann zatwierdził plan utworzenia w Pradze "Muzeum Wymarłej Rasy Żydowskiej" — gromadząc tu zrabowane z zlikwidowanych gmin Czech i Moraw judaika, archiwa i przedmioty kultu. Skutkiem tej decyzji praskie zbiory żydowskie przetrwały wojnę — wbrew intencjom inicjatorów — i dziś stanowią największą kolekcję judaików w Europie. Sami praska Żydzi w większości zostali deportowani przez Terezín (Theresienstadt) do Auschwitz, Sobiboru i Treblinki. Z 56 000 praskich Żydów przed 1939 wojnę przeżyło około 7600.

Po wojnie i 41 latach reżimu komunistycznego, w którym Gmina Wyznaniowa Żydowska Pragi działała pod ścisłą kontrolą państwa, transformacja 1989 roku przyniosła odrodzenie. Dziś Federacja Gmin Żydowskich Republiki Czeskiej liczy około 3000 zarejestrowanych członków, a Gmina Praska — 1500. Żydowskie Muzeum w Pradze (pierwsza instytucja założona w 1906) jest dziś trzecim najczęściej odwiedzanym muzeum w kraju. Czynne są wszystkie sześć zachowanych synagog Josefova — pięć jako oddziały Muzeum (Maisela, Pinkasa, Klausen, Hiszpańska, Wysoka), oraz Staronowa Synagoga jako jedyny czynny dom modlitwy ortodoksyjny. Druga aktywna synagoga w Pradze — Jerozolimska (Jubileuszowa) przy ulicy Jerusalémské, zbudowana 1906 w stylu Art Nouveau-Mauretańskim, do dziś czynne miejsce modlitwy gminy.

Pełne zwiedzanie Josefova zajmuje cztery godziny pieszo. Cała dzielnica mieści się w obrębie sześciu ulic — Maiselova, Pařížská, Široká, Vězeňská, U Starého hřbitova, Červená — z pieszym dystansem między najdalej oddalonymi punktami nie przekraczającym ośmiu minut. Bilet zbiorczy do wszystkich obiektów Muzeum (czterech synagog plus Stary Cmentarz plus Ratusz Żydowski) — 500 CZK (około 90 zł), Staronowa Synagoga osobny bilet (200 CZK).

Rekomendowany start — Staronowa Synagoga przy Maiselovej (otwarcie 9:00). Pół godziny na zwiedzanie głównej sali modlitwy z gotyckim sklepieniem na pięciu żebrach, bimą z 1483 roku, kobiecym dziedzińcem. Tu spoczywa według legendy ciało Golema, którego stworzył Rabbi Lew na poddaszu — wejście dla turystów zamknięte.

Dalej naprzeciwko — Wysoka Synagoga (Vysoká Synagoga) z 1568 roku, sąsiadująca z Ratuszem Żydowskim (Židovská radnice) o słynnym hebrajskim zegarze ze wskazówkami chodzącymi w lewo. Dwie minuty spacerem — Synagoga Maisela przy ulicy Maiselovej 10, sfinansowana przez Mordechaja Maisela w 1592 roku, dziś stała wystawa "Historia Żydów w krajach czeskich od X do XVIII wieku".

Stary Cmentarz Żydowski (Starý židovský hřbitov) — wejście od ulicy Široká. Założony w 1439 roku, używany do 1787 (wówczas zamknięty przez reformę Józefa II), powierzchnia tylko jednego hektara, ale ponad 12 000 macew ułożonych w dwanaście warstw pochówków (Żydzi praski nie mogli rozszerzać cmentarza, więc grzebano coraz wyżej na tej samej powierzchni). Najsłynniejsze groby: Rabbi Yehudah Loew (Maharal, zmarł 1609), Mordechaj Maisel (1601), David Gans (1613), Avigdor Karo (najstarszy zachowany pomnik, 1439).

Dalej — Synagoga Pinkasa przy Široká 3, zbudowana 1535, dziś pomnik 77 297 czeskich i morawskich Żydów zamordowanych w Holokauście (imiona ręcznie wypisane na ścianach głównej sali). Synagoga Klausen przy U Starého hřbitova 1, największa w Pradze (1604), dziś wystawa o tradycjach żydowskich. Trasę zamyka Synagoga Hiszpańska (Španělská synagoga) przy Vězeňská 1 — zbudowana 1868 w stylu mauretańskim, z pełnym pokryciem ścian i sklepień złoconymi ornamentami arabesque. Wystawa o historii Żydów w krajach czeskich od XIX wieku do dziś.

Po zakończeniu — Pařížská i Maiselova oferują kuchnię żydowską (King Solomon Restaurant — koszerna pod nadzorem Federacji, Dinitz na ulicy Bílkova 12, Shelanu na Břehová) oraz kuchnię izraelską.

Współczesne życie żydowskie Pragi koncentruje się wokół Federacji Gmin Żydowskich Republiki Czeskiej (Federace židovských obcí v ČR) z siedzibą przy ulicy Maiselovej 18. Gmina praska liczy 1500 członków, czynne są dwie synagogi: Staronowa (ortodoksyjna) oraz Jerozolimska (modernistyczna). Codzienne nabożeństwa, lekcje hebrajskiego, szkoła Lauder Gan Israel, kuchnia koszerna w King Solomon Restaurant i Dinitz.

Żydowskie Muzeum w Pradze (Židovské muzeum v Praze), instytucja założona w 1906 roku i odbudowana w obecnym kształcie po 1994, jest największym muzeum żydowskim w Europie Środkowej. Pięć z sześciu zachowanych synagog Josefova (Maisela, Pinkasa, Klausen, Hiszpańska, Wysoka) plus Stary Cmentarz Żydowski plus Ratusz Żydowski tworzą jego oddziały. Zbiory liczą ponad 40 000 obiektów (większość z zrabowanej za czasów nazistowskich kolekcji "Muzeum Wymarłej Rasy", odzyskanej i poszerzonej po wojnie).

Wizyta w Josefovie wymaga rezerwacji biletów online z minimum dwudniowym wyprzedzeniem — sezon wiosenny i letni przyciąga kilkutysięczne kolejki bez rezerwacji. Bilet zbiorczy Muzeum ważny przez tydzień, Staronowa Synagoga osobno. Otwarcia: kwiecień-październik 9:00-18:00, listopad-marzec 9:00-16:30. Wszystkie obiekty zamknięte w soboty (szabat) oraz w święta żydowskie.

Etykieta wejścia do synagog: mężczyźni z kipą (dostępna przy wejściu, datek dobrowolny). Kobiety w stosownej odzieży. Staronowa Synagoga — przestrzeganie tego rygorystyczne, modlitewnicy mogą prosić zwiedzających o ciszę przy odprawianych nabożeństwach. Fotografowanie zabronione wewnątrz Staronowej Synagogi i Starego Cmentarza Żydowskiego. W innych obiektach Muzeum — bez lampy, bez statywu.

Kuchnia koszerna pod nadzorem Federacji: King Solomon Restaurant przy ulicy Široká 8 (czynna od poniedziałku do czwartku 12:00-22:30, w piątek do 16:00, w sobotę wieczorem po szabacie, w niedzielę 12:00-22:30, bezpośrednio przy Synagodze Pinkasa), Dinitz przy ulicy Bílkova 12 (kuchnia izraelska koszerna).

Mercedes V-Class z lotniska Václava Havla (PRG) do hotelu w centrum Pragi — 25 minut, 18 kilometrów. Z hotelu Starego Miasta do Josefova — pięć do dziesięciu minut spacerem (cała dzielnica leży 200-400 metrów od Staromiejskiego Náměstí). V-Class nie wjeżdża w obręb Josefova (strefa pieszych) — kierowca podstawia auto na Pařížską (północna granica dzielnicy) lub na ulicę Kaprova (południowa granica), pięć minut spacerem do Staronowej Synagogi.

Parking V-Classa: parking podziemny pod Pařížską (Hotel Inter-Continental Praha), Garáže Centrum Praha-Letenská, oraz Garáže Slovanský dům (na Příkopach). Wszystkie w pieszej odległości od Josefova.

Rekomendowany format dnia: 9:00 wyjazd z hotelu, 9:15-13:30 Josefov (cztery i pół godziny dla pełnego programu z Muzeum), 13:30-14:30 lunch koszerny (King Solomon lub Dinitz), 14:30-16:00 dodatkowo Synagoga Jerozolimska (15 minut V-Classem, kierowca podstawia z hotelu), 16:00 powrót do hotelu. Dla osób z dwoma dniami w Pradze — drugi dzień opcjonalnie Terezín (60 minut V-Classem, byłe getto-obóz przejściowy dla czeskich Żydów, dziś memorialne) lub okoliczne miasteczka żydowskie Czech (Mikulov, Třebíč — UNESCO).