Kazimierz: Sześć wieków żydowskiego Krakowa

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Kazimierz został założony w 1335 roku przez króla Kazimierza Wielkiego jako odrębne miasto na południe od Krakowa, oddzielone od stolicy ramieniem Wisły. Przez pierwsze stulecie funkcjonował jako autonomiczne królewskie civitas, z własnym rynkiem (dziś Plac Wolnica) i kościołami Bożego Ciała oraz świętej Katarzyny. Społeczność żydowska osiedliła się tu na większą skalę po 1495 roku, kiedy król Jan Olbracht wysiedlił Żydów z krakowskiego Starego Miasta po pożarze, który obwiniono o podpalenie. Wschodnia część Kazimierza, oddzielona murem od części chrześcijańskiej, stała się oppidum Iudaeorum — żydowskim miastem w mieście.

Złoty wiek Kazimierza przypadł na XVI i XVII stulecie. W tym czasie zbudowano większość zachowanych do dziś synagog: Starą (najstarszą murowaną synagogę w Polsce, rozbudowaną w stylu renesansowym w 1570 roku), Remuh (1553), Wysoką (1556-1563), Popper (1620), Izaaka (1644) oraz Kupa (1643). Przy ulicy Szerokiej działał Rabbi Mojżesz Isserles (Remuh, 1525-1572), autor Mappy — komentarza do Szulchan Aruch — uznawanego za fundament aszkenazyjskiej halachy. Jego grób na Starym Cmentarzu obok synagogi Remuh pozostaje miejscem pielgrzymek do dziś. W tej samej epoce nauczali Maharshal (Salomon Luria, 1510-1573) oraz Bach (Joel Sirkis, 1561-1640) — krakowscy posekim, których responsa kształtowały żydowskie prawo całej Korony.

Pod władzą Habsburgów od 1772 roku, a następnie po włączeniu do Krakowa w 1791, Kazimierz utracił status odrębnego miasta. W XIX wieku mur między częścią żydowską a chrześcijańską został zburzony, a społeczność weszła w okres przemian — pojawiła się Tempel (synagoga reformowana, 1862), powstały szkoły hebrajskie sieci Tarbut, dzienniki Nowy Dziennik i Dziennik Żydowski, kluby sportowe Makabi i Jutrzenka. Przed 1939 rokiem Kazimierz pozostawał kulturalnym i religijnym centrum 65-tysięcznej krakowskiej społeczności żydowskiej — z setkami sklepów, warsztatów, kancelarii, modlitewnymi sztiblach i pełnym życiem religijnym wszystkich nurtów: ortodoksyjnego, chasydzkiego (Bobov, Belz, Ger) i reformowanego.

Krakowskie getto, utworzone przez Niemców w marcu 1941 roku, nie znajdowało się w Kazimierzu — zostało zlokalizowane po drugiej stronie Wisły, w dzielnicy Podgórze. Żydów z Kazimierza wysiedlono za rzekę, a ich domy, sklepy i bóżnice przejęły niemieckie i polskie rodziny. Likwidacja getta w marcu 1943 oznaczała koniec krakowskiej społeczności — większość zamordowano w Bełżcu, Auschwitz i obozie pracy Płaszów. Po wojnie do Krakowa wróciło około 4500 ocalałych, ale fala emigracji 1956-1968 (kampania antysyjonistyczna PRL) zredukowała społeczność do kilkuset osób.

Renesans Kazimierza rozpoczął się w latach dziewięćdziesiątych. Premiera "Listy Schindlera" Stevena Spielberga w 1993 — kręconej w dużej części na Szerokiej i Józefa — przyciągnęła międzynarodową uwagę. Powstały Festiwal Kultury Żydowskiej (od 1988), Muzeum Galicja (2004), Centrum Społeczności Żydowskiej JCC Krakow (2008), Klub Cheder i restauracje koszerne Hamsa oraz Olive Tree. Synagogi Remuh, Tempel, Kupa, Izaaka i Wysoka są dziś czynne lub regularnie udostępniane zwiedzającym. Kazimierz pozostaje jedną z najlepiej zachowanych historycznych dzielnic żydowskich w Europie Środkowej — i miejscem, gdzie obecnie odradza się życie żydowskie pod opieką Gminy Wyznaniowej Żydowskiej.

Pełne zwiedzanie Kazimierza zajmuje pięć do sześciu godzin pieszo i naturalnie układa się w pętlę od Placu Nowego, przez ulicę Szeroką, do Placu Wolnica. Rekomendowany start — Plac Nowy o dziewiątej rano, gdy Okrąglak (dawna jatka koszerna) otwiera się na śniadanie i pierwszy targ kwiatowy. Stąd ulicą Estery do synagogi Kupa (1643, dziś centrum kulturalne) i dalej ulicą Warszauera do synagogi Izaaka (1644, z zachowanymi freskami i wystawą o Krakowskim Getcie).

Środkowa część trasy biegnie ulicą Szeroką — historycznym sercem dzielnicy. Pod numerem 40 znajduje się Stara Synagoga (najstarsza murowana synagoga Polski, dziś oddział Muzeum Krakowa). Naprzeciwko, pod numerem 24, synagoga Popper z 1620 roku. Pod numerem 16 — Remuh z 1553 roku, do dziś czynna i przylegający do niej Stary Cmentarz Żydowski (XVI-XVIII wiek) z grobem Rabbiego Remuh. Wschodnia strona placu — pomnik 65 tysięcy krakowskich Żydów zamordowanych podczas Holokaustu, sześć monumentalnych krzeseł z kamienia.

Druga część trasy prowadzi ulicą Józefa w kierunku Placu Wolnica — historycznego rynku Kazimierza. Po drodze synagoga Wysoka (1556-1563, dziś galeria i księgarnia) oraz Muzeum Galicja Fotografa Chrisa Schwarza, dokumentujące pozostałości żydowskiego życia w Galicji. Trasę zamyka Nowy Cmentarz Żydowski przy ulicy Miodowej — założony w 1800 roku, dziś czynne miejsce pochówków krakowskiej gminy, z ponad 10 000 zachowanych macew.

Po zakończeniu — Szeroka, Plac Nowy i ulica Józefa oferują kuchnię żydowską i koszerną: Hamsa (izraelska), Olive Tree (koszerna mleczna pod nadzorem Gminy), Klezmer Hois (tradycyjna polsko-żydowska z koncertami) oraz Cheder Café (wegetariańska, przy JCC).

Współczesne życie żydowskie Krakowa skupia się wokół Centrum Społeczności Żydowskiej JCC Kraków przy ulicy Miodowej 24, otwartego w 2008 roku z inicjatywy księcia Karola (dziś Karola III). JCC prowadzi codzienne lekcje hebrajskiego, kursy historii, klub seniora, dziecięcą szkołę niedzielną i kuchnię koszerną. Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie liczy obecnie około 600 zarejestrowanych członków, ale faktyczna społeczność uczestnicząca w życiu JCC sięga ponad 1500 osób — w tym osoby odkrywające żydowskie korzenie w trzeciej i czwartej generacji.

Festiwal Kultury Żydowskiej w Krakowie, organizowany co roku w lipcu od 1988 roku, jest największym tego typu wydarzeniem w Europie. Tydzień koncertów klezmerskich, wykładów, warsztatów kulinarnych i modlitw kulminuje koncertem Shalom na Szerokiej, gromadzącym ponad 15 000 widzów. Muzeum Galicja, Muzeum Krakowa (oddział Stara Synagoga), Fabryka Schindlera i Apteka Pod Orłem stanowią rozbudowaną infrastrukturę edukacyjną dla osób badających historię krakowskiej społeczności.

Wizyta w Kazimierzu wymaga rozłożenia tempa. Pięć godzin pieszo z przerwami to minimum dla rozsądnego zwiedzania — krótsze formaty (dwie-trzy godziny) wymagają wyboru jednego klucza tematycznego (synagogi vs cmentarze vs Holokaust w Podgórzu). Rekomendujemy podział: rano — synagogi i Stary Cmentarz; późne południe — Nowy Cmentarz Żydowski oraz przeprawa do Podgórza (Plac Bohaterów Getta, Fabryka Schindlera, Apteka Pod Orłem).

Etykieta wejścia do czynnych synagog (Remuh, Tempel, Kupa): mężczyźni zakrywają głowę kipą (dostępna przy wejściu, datek dobrowolny). Kobiety w spódnicach lub spodniach poniżej kolan, z zakrytymi ramionami. W szabat (piątek wieczór — sobota wieczór) większość synagog jest zamknięta dla zwiedzających, ale Remuh przyjmuje gości na nabożeństwa szabatowe po wcześniejszym uzgodnieniu z gabaiem. Fotografowanie modlących się — zawsze po wyraźnej zgodzie.

Kuchnia koszerna pod nadzorem krakowskiej Gminy: Olive Tree (mleczna, ulica Brzozowa 6) oraz JCC Cheder Café (parve, ulica Józefa 36). Hamsa serwuje kuchnię izraelską bez certyfikatu koszerności, ale z opcjami wegetariańskimi i wegańskimi. Dla osób ściśle koszernych — zalecamy uzgodnienie posiłków z JCC z minimum dwudniowym wyprzedzeniem.

Kazimierz znajduje się w odległości spaceru z większości hoteli Starego Miasta Krakowa — od Rynku Głównego dwadzieścia minut spacerem, od hotelu Stary lub Copernicus dziesięć minut. Mercedes V-Class z hotelu do Placu Nowego lub Szerokiej to pięć do dziesięciu minut w zależności od ruchu (godziny szczytu wokół Wawelu mogą wydłużyć przejazd). Dla gości starszych lub z ograniczoną mobilnością rekomendujemy door-to-door z hotelu pod konkretną synagogę, z kierowcą czekającym w pobliżu.

Parking dla V-Classa w Kazimierzu: największa strefa płatna przy ulicy Estery (vis-à-vis Placu Nowego, 50 miejsc), parking przy ulicy Bawół (na tyłach Placu Wolnica) oraz parking miejski przy ulicy Halickiej. Wszystkie miejsca przyjmują standardowy V-Class. Dla osób, które chcą połączyć Kazimierz z Fabryką Schindlera i Podgórzem — most Kładka Bernatka łączy obie dzielnice pieszo (osiem minut), V-Class może podjechać na Plac Bohaterów Getta od strony Limanowskiego.

Rekomendowany format dnia: wyjazd z hotelu o 8:30, Kazimierz do 13:00, lunch na Szerokiej lub w Olive Tree, popołudnie w Podgórzu (14:30-17:30), powrót do hotelu około 18:00. Dla osób ściśle religijnych — możliwy split na dwa dni z koncentracją na obiektach czynnych w godzinach pracy synagog.