Sandomierz: Średniowieczny shtetl Małopolski

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Sandomierz należy do najstarszych miejsc żydowskiej obecności w Polsce. Pierwsi Żydzi osiedlili się tu w XII wieku, gdy miasteczko było ważnym ośrodkiem handlowym nad Wisłą, łączącym Małopolskę z Rusią i dolnym biegiem rzeki. Już w XIII wieku w Sandomierzu działała stała społeczność z synagogą drewnianą i cmentarzem. Sandomierscy Żydzi specjalizowali się w handlu solą z Wieliczki i Bochni oraz w handlu skórami i futrami z Rusią. W XVI wieku Sandomierz przeżywał rozkwit — był jednym z największych miast Korony, siedzibą województwa i ośrodkiem handlu zagranicznego. Populacja żydowska liczyła wówczas około pięciuset osób, organizując się wokół synagogi i jeszywy. W tym samym czasie założono Stary Cmentarz Żydowski przy ulicy Suchej — jeden z najstarszych zachowanych w Małopolsce. Rabbi Yaakov z Sandomierza w XVI wieku był jednym z autorów responsów halachicznych dotyczących handlu między Polską a Imperium Osmańskim — sandomierscy kupcy żydowscy często podróżowali do Stambułu i Saloniki. XVII wiek przyniósł trudniejsze czasy. Wojny szwedzkie (1655-1660) zdewastowały miasto, a społeczność żydowska została wówczas okradziona i rozproszona. Powolna odbudowa trwała przez XVIII wiek — w 1758 roku wybudowano murowaną synagogę barokową, która zastąpiła wcześniejszą drewnianą. W końcu XVIII wieku, pod zaborem austriackim, a od 1815 rosyjskim, społeczność liczyła około tysiąca osób. XIX wiek przyniósł stopniowy rozkwit. W 1880 roku populacja żydowska liczyła 2200 osób — trzydzieści procent mieszkańców. Działały szkoła z językiem hebrajskim, bank kredytowy, kilka warsztatów rzemieślniczych i sklepów. Sandomierscy Żydzi specjalizowali się w handlu zbożem, drzewem i rybami z dolnego biegu Wisły — flisaki transportowali towary do Gdańska, skąd wracali z produktami zachodnimi. W międzywojniu populacja żydowska liczyła dwa i pół tysiąca osób — dwadzieścia pięć procent miasteczka. Działały szkoła Tarbut, biblioteka, klub sportowy Hapoel. Tradycja chasydzka — głównie wpływy dynastii Górsk i Radomsk — utrzymywała się równolegle z syjonizmem. Sandomierz pozostawał jednym z ośrodków tradycyjnego życia żydowskiego Małopolski, choć — w porównaniu z większymi shtetlami jak Tarnów czy Lublin — z mniej rozwiniętym życiem politycznym i kulturalnym. Niemiecka okupacja rozpoczęła się 8 września 1939 roku. Niemcy w pierwszych miesiącach zarekwirowali synagogę, ale fizycznie jej nie zniszczyli. W marcu 1942 utworzono getto, do którego zamknięto sandomierskich Żydów oraz dodatkowo Żydów z Opatowa, Klimontowa i innych okolicznych miasteczek — łącznie około sześciu tysięcy osób. Pierwsze deportacje do Bełżca rozpoczęły się w październiku 1942. Ostatnie transporty — do Treblinki — miały miejsce w styczniu 1943. Synagoga była używana przez Niemców jako magazyn, ale nie spalona. Po wojnie do Sandomierza wróciło około trzydziestu osób. Większość wyemigrowała w ciągu pierwszych pięciu lat. Synagoga, używana przez kolejne dekady jako magazyn miejski, w 1986 roku została odrestaurowana — dziś służy jako dom kultury z ekspozycją o historii sandomierskich Żydów. Stary Cmentarz Żydowski uległ dewastacji w czasie wojny i w okresie powojennym (Niemcy używali macew jako materiału budowlanego, później systematyczne kradzieże) — dziś pozostało około trzydzieści zachowanych macew z setek pierwotnych. Pomnik ofiar likwidacji w 1942 stoi w centrum cmentarza. Sandomierz pozostaje świadectwem ciągłości żydowskiej obecności na ziemiach polskich od XII wieku — niewielu miast może wykazać podobny zakres czasowy.

Niemcy zajęli Sandomierz 8 września 1939 roku. W pierwszych miesiącach zarekwirowali synagogę, ale fizycznie jej nie zniszczyli — używana była jako magazyn paszowy. Latem 1940 wprowadzono pracę przymusową dla wszystkich sandomierskich Żydów oraz opaskę z gwiazdą Dawida. W marcu 1942 roku Niemcy utworzyli getto w obrębie historycznej dzielnicy żydowskiej, do którego zamknięto około dwa i pół tysiąca sandomierskich Żydów oraz dodatkowo Żydów z Opatowa, Klimontowa, Koprzywnicy i innych okolicznych miasteczek — łącznie do sześciu tysięcy osób. Pierwsze deportacje rozpoczęły się 29 października 1942 — sandomierskich Żydów wyprowadzono z getta i piechotą poprowadzono do stacji kolejowej. Stamtąd transportami do Bełżca. Ostatnie transporty — głównie chorych i pozostałych — wywieziono do Treblinki w styczniu 1943 roku. Z dwóch i pół tysiąca sandomierskich Żydów wojnę przeżyło około trzydziestu osób.

Synagoga w Sandomierzu jest otwarta jako dom kultury — godziny dostępu: wtorek-niedziela 10:00-16:00. Ekspozycja o historii sandomierskich Żydów (judaika, fotografie, dokumenty) dostępna bezpłatnie. Stary Cmentarz Żydowski — dostępny przez cały rok bez opłat, brama zwykle otwarta. Tablica pamiątkowa na Rynku — dostępna całodobowo. Etykieta: mężczyźni zakrywają głowę przy wejściu do synagogi i na cmentarz. Na cmentarzu nie wchodzi się na groby. Sandomierz nie ma czynnej społeczności żydowskiej — wszystkie miejsca są pomnikami pamięci. Rekomendowany plan dnia z Krakowa: wyjazd o ósmej rano, dwie i pół godziny drogi przez Wieliczkę i Tarnów. Pierwsze trzy godziny w Sandomierzu — synagoga, cmentarz, spacer po dawnej dzielnicy żydowskiej, tablica pamiątkowa na Rynku. Lunch w jednej z restauracji przy Rynku Głównym — Sandomierski Bartnik (kuchnia regionalna) lub Restauracja Trzydziestka (kuchnia polska, nie koszerna). Po południu zwiedzanie Starego Miasta Sandomierza — katedra, kolegiata, Brama Opatowska, podziemia turystyczne. Powrót do Krakowa do dziewiętnastej. Pełen dzień obejmujący dziedzictwo żydowskie i chrześcijańskie miasto — wzbogacające doświadczenie kulturowe. Dla osób śledzących korzenie rodzinne — Archiwum Państwowe w Sandomierzu oraz Muzeum Diecezjalne oferują dostęp do dokumentów społeczności po wcześniejszym umówieniu.

Mercedes V-Class z Krakowa do Sandomierza to dwie i pół godziny drogi. Trasa o długości 200 kilometrów wiedzie przez Wieliczkę, Tarnów i Mielec. Droga w większości autostradowa (A4 do Tarnowa), następnie drogami krajowymi. Godziny szczytu w okolicach Krakowa mogą wydłużyć przejazd o pół godziny. Parking w Sandomierzu: największy bezpłatny parking przy ulicy Krętej (5 minut pieszo od Rynku). Płatne miejsca przy Bramie Opatowskiej. Mercedes V-Class mieści się we wszystkich standardowych miejscach. Centrum Sandomierza jest częściowo zamknięte dla ruchu samochodowego — kierowca podjeżdża do najbliższej dostępnej ulicy, dalej spacerem. Rekomendowany czas trwania transferu: dziesięć do jedenastu godzin door-to-door — pełen dzień obejmujący dziedzictwo żydowskie i zwiedzanie Starego Miasta. Wyjazd o ósmej rano z hotelu w Krakowie, powrót do dziewiętnastej-dwudziestej. Dla osób łączących wizytę z Lublinem (130 km) lub Zamościem (170 km) — możliwy wariant dwudniowy z noclegiem w Sandomierzu (Hotel Basztowy lub Hotel Sandomierski).