Zamość: Synagoga renesansowa i kolebka I.L. Peretza

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Zamość jest dziełem jednego z największych eksperymentów urbanistycznych Europy. W 1580 roku Hetman Jan Zamoyski, kanclerz wielki koronny i jedna z najpotężniejszych postaci Rzeczypospolitej, zlecił włoskiemu architektowi Bernardo Morando zaprojektowanie idealnego miasta renesansowego — wzorowanego na koncepcjach Vitruviusa i Padwie. Powstała "Padwa Północy" — miasto planowane, z geometrycznym układem ulic, centralnym rynkiem otoczonym podcieniami, trzema mniejszymi placami i potężnymi fortyfikacjami. W 1992 roku Zamość został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako jeden z najlepiej zachowanych miast renesansowych Europy. Wizja Hetmana obejmowała również politykę osiedleniową — Zamoyski sprowadzał do Zamościa kupców z całej Europy, by uczynić miasto ośrodkiem handlu między Polską a Bałkanami, Imperium Osmańskim i Bliskim Wschodem. W 1588 roku wydał przywilej dla Ormian, w 1601 — dla Greków. W 1602 sprowadził z Salonik pierwszą grupę Żydów sefardyjskich, oferując im przywileje handlowe i religijne. Pierwszy rabin sefardyjski, Yosef ben Yitzhak Halevi, osiadł w Zamościu w tym samym roku. W ciągu kilku dekad do społeczności sefardyjskiej dołączyła aszkenazyjska — Zamość stał się jedynym polskim miastem z dwoma odrębnymi społecznościami żydowskimi, dwoma synagogami, dwoma cmentarzami. W 1610 roku ufundowano renesansową synagogę aszkenazyjską — masywną budowlę z czterokolumnową bimą wspierającą sklepienie krzyżowe. Wnętrze pokryto polichromiami przedstawiającymi hebrajskie inskrypcje psalmiczne i symbole liturgiczne. Synagoga należy do najstarszych zachowanych w Polsce i jest jednym z najwspanialszych przykładów żydowskiej architektury renesansowej w Europie. Społeczność sefardyjska, znacznie mniejsza, modliła się w osobnym domu modlitwy przy ulicy Bazyliańskiej. W XVII-XVIII wieku Zamość prosperował jako ośrodek handlu zagranicznego. Żydowscy kupcy z Zamościa utrzymywali kontakty handlowe z Salonikami, Stambułem, Konstantynopolem, Frankfurtem i Wiedniem. Społeczność rozrosła się do około dwóch tysięcy osób w 1750 roku. Sefardyjska tradycja stopniowo zanikała przez asymilację z dominującą aszkenazyjską, ale ślady kuchni sefardyjskiej i niektórych zwyczajów modlitewnych zachowały się do XX wieku. XIX wiek przyniósł dramatyczne zmiany. W 1809 roku Napoleon przekazał Zamość Księstwu Warszawskiemu, a po 1815 miasto znalazło się pod zaborem rosyjskim. W 1869 zlikwidowano twierdzę zamojską — Zamość stracił swoje znaczenie militarne, ale zyskał ekonomiczne. W tym samym wieku z Zamościa pochodziły dwie postaci, które trwale wpisały się w historię żydowskiej kultury i myśli politycznej: Yitzchak Leib Peretz (1852-1915), jeden z "Trzech Klasyków" literatury jidisz, oraz Rosa Luxemburg (1871-1919), filozofka marksistowska, jedna z założycielek Spartakusbundu w Niemczech. W międzywojniu zamojska populacja żydowska liczyła dwanaście tysięcy osób — czterdzieści procent miasta. Działały dwie szkoły Tarbut, gimnazjum hebrajskie, biblioteka publiczna z pięcioma tysiącami tomów, dwie żydowskie gazety codzienne, klub sportowy Hapoel, teatr jidisz. Tradycja chasydzka (wpływy Belz i Sanz) utrzymywała się równolegle z aktywnym ruchem syjonistycznym i Bundem. Niemiecka okupacja Zamościa rozpoczęła się 14 września 1939 roku. Już w pierwszych miesiącach Niemcy zaplanowali deportację polskiej i ukraińskiej ludności z Zamojszczyzny i osiedlenie tu folksdojczów — był to test SS-owskiego planu Generalplan Ost. Synagoga renesansowa została zarekwirowana jako magazyn, ale fizycznie nie zniszczona — chroniona statusem zabytkowym renesansowego miasta. Latem 1942 roku Niemcy utworzyli getto, do którego zamknięto około piętnastu tysięcy osób — zamojskich Żydów oraz Żydów z Tomaszowa Lubelskiego, Szczebrzeszyna i innych okolicznych miasteczek. W październiku 1942 rozpoczęły się deportacje do Bełżca — w ciągu czterech tygodni wywieziono większość. Ostatnie transporty — do Sobiboru — miały miejsce w listopadzie 1942. Po wojnie do Zamościa wróciło około dwustu osób. Większość wyemigrowała w latach 1946-1957. Synagoga, użytkowana w pierwszych dekadach powojennych jako biblioteka i magazyn, w latach 1995-2005 została w pełni odrestaurowana przy wsparciu World Monuments Fund i społeczności żydowskich z USA. Dziś działa jako Synagoga Zamojska — oddział Muzeum Zamojskiego z odtworzonym Aron ha-Kodeszem, kompletnymi polichromiami i ekspozycją o historii sefardyjskiej i aszkenazyjskiej społeczności Zamościa. To jedna z najznakomitszych restauracji żydowskiego zabytku w Polsce XXI wieku.

Niemcy zajęli Zamość 14 września 1939 roku. Już w pierwszych miesiącach SS planowało Zamojszczyznę jako test Generalplan Ost — deportacje polskiej i ukraińskiej ludności i osiedlenie folksdojczów. W ramach Akcji Zamość (1942-1943) przesiedlono ponad sto tysięcy Polaków, około czterdzieści tysięcy zginęło. Zamojska społeczność żydowska była objęta osobnym planem eksterminacji. Synagoga renesansowa została zarekwirowana jako magazyn, ale fizycznie nie zniszczona — chroniona statusem zabytkowym renesansowego miasta UNESCO. Mała sefardyjska synagoga na ulicy Bazyliańskiej została spalona w 1939. Latem 1942 Niemcy utworzyli getto w obrębie historycznej dzielnicy żydowskiej, zamykając w nim około piętnastu tysięcy osób. W październiku 1942 rozpoczęły się deportacje do Bełżca — w ciągu czterech tygodni wywieziono większość. Ostatnie transporty — do Sobiboru — miały miejsce w listopadzie 1942. Część zamojskich Żydów Niemcy rozstrzelali w Rotundzie — dawnym XIX-wiecznym rondelu obronnym wykorzystywanym jako miejsce egzekucji. Zginęło tu około 8000 osób — zamojskich Żydów, Polaków, partyzantów. Z dwunastu tysięcy zamojskich Żydów wojnę przeżyło około dwustu osób.

Synagoga Zamojska jest otwarta jako oddział Muzeum Zamojskiego — godziny dostępu: wtorek-niedziela 10:00-17:00 (lato), 10:00-16:00 (zima). Wstęp około 15 PLN, łączony bilet z innymi oddziałami Muzeum 25 PLN. Audioguide w języku polskim, angielskim, hebrajskim, niemieckim. Ekspozycja obejmuje historię sefardyjskiej i aszkenazyjskiej społeczności Zamościa, judaika, dokumenty. Nowy Cmentarz Żydowski przy ulicy Prostej — otwarty całorocznie bez opłat. Rotunda — Muzeum Pamięci Narodowej, otwarte wtorek-niedziela 10:00-16:00, wstęp około 10 PLN. Dawna dzielnica żydowska wokół Placu Solnego — dostępna spacerem przez Stare Miasto. Etykieta: mężczyźni zakrywają głowę przy wejściu do synagogi i na cmentarz. Na cmentarzu nie wchodzi się na groby. W Rotundzie obowiązuje cisza w obrębie cel i pomników. Rekomendowany plan dnia z Warszawy lub Krakowa: wyjazd o ósmej rano, trzy godziny dwadzieścia minut (z Warszawy) lub cztery godziny (z Krakowa) drogi. Pierwsze godziny — Synagoga Zamojska, spacer po dawnej dzielnicy żydowskiej, Rynek Wielki UNESCO. Lunch w restauracji przy Rynku Wielkim — Restauracja Sztuczki Magika lub Restauracja Padwa (kuchnia regionalna, nie koszerna). Po południu Nowy Cmentarz Żydowski i Rotunda. Powrót do hotelu wieczorem. Dzień całodzienny obejmujący żydowskie dziedzictwo i renesansowe miasto UNESCO.

Mercedes V-Class z Krakowa do Zamościa to cztery godziny drogi (z Warszawy — trzy godziny dwadzieścia minut). Trasa z Krakowa o długości 355 kilometrów wiedzie przez Tarnów, Mielec i Sandomierz, mieszanka autostrady A4 i dróg krajowych. Trasa z Warszawy — wygodniejsza, droga S17 do Lublina, następnie droga 17 do Zamościa. Parking w Zamościu: bezpłatny parking przy ulicy Bazyliańskiej (5 minut pieszo od Synagogi i Rynku Wielkiego). W sezonie letnim Stare Miasto bywa zatłoczone — rekomendujemy wcześniejsze przyjazdy. Mercedes V-Class mieści się we wszystkich standardowych miejscach. Rekomendowany czas trwania transferu: z Krakowa — dwanaście do trzynastu godzin door-to-door (rekomendujemy wariant dwudniowy z noclegiem w Zamościu — Hotel Zamojski Senator lub Hotel Mercure Zamość Stare Miasto). Z Warszawy — dziesięć do jedenastu godzin door-to-door, wariant jednodniowy możliwy. Dla osób łączących wizytę z Lublinem (90 km) — wariant dwudniowy z noclegiem w Zamościu i półdniowym Lublinem, lub odwrotnie.