Kazimierz Dolny: Kuzmir, kolebka dynastii Taub

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Pierwsi Żydzi osiedlili się w Kazimierzu Dolnym w XV wieku, gdy miasteczko nad Wisłą rozwijało się jako ośrodek handlu zbożem. W okresie świetności renesansowej (XVI wiek) Kazimierz Dolny był jednym z głównych ośrodków handlu wiślanego — flisaki transportowali tu zboże z Lubelszczyzny i Wołynia, a stąd dalej do Gdańska. Z handlu zbożowego wzbogaciło się wielu kuzmirskich Żydów, którzy ufundowali Wielką Synagogę i wybudowali okazałe kamienice w obrębie dawnej dzielnicy żydowskiej. W XVII wieku, po wojnach szwedzkich i Khmielnickiego, Kazimierz Dolny upadł — handel wiślany przeniósł się do innych ośrodków, znaczenie miasteczka spadło. Społeczność żydowska, zubożała, kontynuowała tradycyjne życie wokół synagogi. W 1670 roku ufundowano murowaną synagogę barokową w stylu typowym dla tego okresu — z czterokolumnową bimą, polichromiami i Aron ha-Kodeszem. Synagoga, zachowana do dziś w pełni, należy do najstarszych ocalałych w Polsce. Punktem zwrotnym dla kuzmirskiej tradycji religijnej było osiedlenie się w mieście Rabbiego Yehezkela Tauba (1772-1856), ucznia Widzącego z Lublina. Założył on dynastię chasydzką Kuzmir — jedną z mniej znanych w Polsce, ale o szczególnym znaczeniu dla muzyki chasydzkiej. Rabbi Yehezkel nauczał, że muzyka jest najwyższą formą modlitwy — drogą bezpośredniego kontaktu z Bogiem, gdzie słowa zawodzą. Wiele klasycznych melodii chasydzkich (nigunim) wykorzystywanych do dziś przez różne dynastie pochodzi z dworu Kuzmir. Dynastia kontynuowała działalność do 1942 roku. W XIX wieku Kazimierz Dolny pozostawał jednym z piękniejszych miasteczek Lubelszczyzny — z renesansowymi spichlerzami nad Wisłą, ratuszem na rynku, dwiema synagogami chrześcijańskimi (kościół farny i kościół reformatów) oraz okazałą dzielnicą żydowską. W końcu XIX wieku rozpoczęło się odkrywanie Kazimierza przez polskich artystów — Aleksander Gierymski, Józef Mehoffer, Jacek Malczewski przyjeżdżali tu malować. Powstała kolonia artystyczna, która przetrwała do 1939 roku. W międzywojniu Kazimierz Dolny stał się ulubionym miejscem letniego wypoczynku polskiej i żydowskiej burżuazji warszawskiej. Trzy tysiące żydowskich mieszkańców miasteczka żyło w symbiozie z napływającymi w lecie tysiącami turystów żydowskich z Warszawy, Łodzi i Lublina — działały żydowskie pensjonaty, restauracje koszerne (rzadkość w tej skali), kawiarnie, sklepy z pamiątkami. Życie żydowskie w międzywojennym Kuzmir było intensywne, intelektualne, wielokulturowe. Z Kazimierza Dolnego pochodziły wówczas dziesiątki artystów i pisarzy żydowskich — pejzaże miasteczka utrwalili na obrazach Maurycy Trębacz, Eliasz Kanarek, Roman Kramsztyk. Niemiecka okupacja Kazimierza Dolnego rozpoczęła się 18 września 1939 roku. Niemcy w pierwszych miesiącach zarekwirowali synagogę i wprowadzili pracę przymusową. W marcu 1942 utworzyli getto, do którego zamknięto około sześciu tysięcy osób — kuzmirskich Żydów oraz Żydów z Puław, Opola Lubelskiego i innych okolicznych miasteczek. Likwidacja getta rozpoczęła się w marcu 1942 — pierwsze deportacje do Bełżca i Treblinki. Ostatnie transporty miały miejsce w październiku 1942 roku. Wraz z deportacjami Niemcy systematycznie niszczyli kuzmirski cmentarz, używając macew jako materiału budowlanego i drogowego. Po wojnie do Kazimierza Dolnego wróciło około piętnastu osób. Wszyscy wyemigrowali w ciągu pierwszych pięciu lat. Po wojnie miasteczko zostało zachowane jako rezerwat architektoniczny — odbudowano spichlerze, ratusz, kamienice. W latach pięćdziesiątych z fragmentów zniszczonych macew kuzmirskiego cmentarza utworzono unikatową ścianę pamięci na wzgórzu Czerniawy — sześćset kawałków macew ułożonych w monumentalną ścianę, jeden z najbardziej poruszających pomników Holokaustu w Polsce. Synagoga barokowa z 1670 została odrestaurowana w latach 1953-1956 i służy dziś jako dom kultury z ekspozycją o historii kuzmirskich Żydów. Kazimierz Dolny pozostaje miejscem żywej pamięci o przedwojennym żydowskim miasteczku — wielu warszawiaków przyjeżdżających tu na weekend wciąż zna miasto pod jego jidiszową nazwą Kuzmir.

Niemcy zajęli Kazimierz Dolny 18 września 1939 roku. W pierwszych miesiącach zarekwirowali synagogę, ale fizycznie jej nie zniszczyli — używana była jako magazyn. Latem 1940 wprowadzono pracę przymusową dla wszystkich kuzmirskich Żydów oraz opaskę z gwiazdą Dawida. W marcu 1942 roku Niemcy utworzyli getto w obrębie historycznej dzielnicy żydowskiej, do którego zamknięto około sześciu tysięcy osób — trzy tysiące kuzmirskich Żydów oraz dodatkowo Żydów z Puław, Opola Lubelskiego, Wąwolnicy i innych okolicznych miasteczek. Likwidacja rozpoczęła się szybko — pierwsze deportacje do Bełżca w marcu 1942, następne transporty do Treblinki w kwietniu i maju 1942. Ostatnie deportacje — głównie chorych i pozostałych — miały miejsce w październiku 1942 roku. Niektórzy ukryci u polskich rodzin zostali wyłapani w kolejnych miesiącach. Z trzech tysięcy kuzmirskich Żydów wojnę przeżyło około piętnastu osób. Niemcy systematycznie niszczyli kuzmirski cmentarz, używając macew jako materiału budowlanego — fundamentów, dróg, chodników. Z setek macew XVI-XIX wieku zachowało się po wojnie zaledwie kilkadziesiąt całych. Pozostałe fragmenty — odzyskane z fundamentów i chodników w latach pięćdziesiątych — posłużyły do stworzenia ściany pamięci.

Synagoga w Kazimierzu Dolnym jest otwarta jako dom kultury — godziny dostępu: codziennie 10:00-18:00 (lato), 10:00-16:00 (zima). Wstęp około 8 PLN. Ekspozycja o historii kuzmirskich Żydów (judaika, fotografie, dokumenty). Stary Cmentarz Żydowski na Czerniawach — dostępny przez cały rok bez opłat, dojście wymaga 15 minut pieszego spaceru pod górę od centrum miasteczka. Nowy Cmentarz — dostępny całorocznie. Etykieta: mężczyźni zakrywają głowę przy wejściu do synagogi i na cmentarz. Na cmentarzu nie wchodzi się na groby. Przy ścianie pamięci zwyczajowo pozostawia się kamyk — to jeden z najbardziej emocjonalnych pomników w Polsce, miejsce wymagające ciszy. Rekomendowany plan dnia z Warszawy: wyjazd o ósmej trzydzieści, dwie godziny drogi. Pierwsze dwie godziny w centrum Kazimierza Dolnego — Rynek, synagoga, dawna dzielnica żydowska, tablica pamiątkowa. Lunch w restauracji przy Rynku — Restauracja Knajpa U Fryzjera lub Restauracja Kwadrans (kuchnia regionalna, nie koszerna). Po południu cmentarze — Stary Cmentarz na Czerniawach (ściana pamięci, godzina) i Nowy Cmentarz (półgodzina). Spacer nad Wisłą lub na ruiny zamku. Powrót do Warszawy do osiemnastej. Dzień całodzienny, możliwa także wizyta weekendowa z noclegiem w jednym z pensjonatów (Pensjonat Murka, Hotel Król Kazimierz).

Mercedes V-Class z Warszawy do Kazimierza Dolnego to dwie godziny drogi. Trasa o długości 145 kilometrów wiedzie drogą S17 i drogą krajową 17, droga wygodna. Godziny szczytu w okolicach Warszawy mogą wydłużyć przejazd o pół godziny — rekomendujemy wyjazd o ósmej trzydzieści. Parking w Kazimierzu Dolnym: bezpłatny parking przy ulicy Czerniawy (5 minut pieszo do Rynku) oraz przy Wiśle. W sezonie letnim (czerwiec-sierpień, weekendy) parking centralny zapełnia się do południa — rekomendujemy wcześniejsze przyjazdy lub parking przy Wiśle (krótki spacer do centrum). Rekomendowany czas trwania transferu: dziewięć do dziesięciu godzin door-to-door — pełen dzień obejmujący żydowskie dziedzictwo i renesansowe miasteczko. Wyjazd o ósmej trzydzieści z hotelu w Warszawie, powrót do osiemnastej-dziewiętnastej. Dla osób łączących wizytę z Lublinem (40 km, godzina) — pełen dzień obejmujący oba miejsca to dwanaście godzin z Warszawy. Wariant dwudniowy z noclegiem w Kazimierzu Dolnym — bardzo komfortowy, szczególnie polecany dla osób ceniących atmosferę renesansowego miasteczka nad Wisłą.