Tarnów: Żydowskie dziedzictwo Galicji

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Obecność żydowska w Tarnowie sięga końca XV wieku, kiedy Hetman Jan Tarnowski wydał pierwsze przywileje osiedleńcze. Przez kolejne stulecia społeczność rozwijała się jako jedna z najważniejszych w Małopolsce, organizując życie wokół dzielnicy żydowskiej między ulicami Żydowską, Wekslarską i Wałową. Stara Synagoga, zbudowana w pierwszej połowie XVII wieku w stylu manierystycznym, była sercem tej dzielnicy — z wolnostojącą bimą wspartą na czterech kolumnach, charakterystyczną dla synagog galicyjskich. W okresie zaborów, pod władzą Habsburgów od 1772 roku, Tarnów stał się ważnym ośrodkiem rabinicznym. W pierwszej połowie XIX wieku rabin Aryeh Leib Lipschitz prowadził tu dom nauki, do którego przybywali studenci z całej Galicji. Społeczność dzieliła się na tradycyjną ortodoksję, ruchy chasydzkie (zwłaszcza Dzikow i Nowy Sącz) oraz pojawiający się od końca XIX wieku ruch maskilim — żydowskiego oświecenia. W tym samym czasie ukształtowała się sieć żydowskich instytucji: szpital, sierociniec, bank kredytowy Spółdzielczy oraz kilkanaście chederów i jeszywa. Międzywojnie przyniosło rozkwit żydowskiej kultury świeckiej. Działały gimnazjum hebrajskie sieci Tarbut, klub sportowy Makabi, dwie żydowskie gazety codzienne i ruchy syjonistyczne wszystkich orientacji — od religijnej Mizrachi po lewicową Poalej Syjon. W spisie z 1931 roku Żydzi stanowili 45 procent z 55 tysięcy mieszkańców. Społeczność prowadziła własne sklepy, warsztaty, kancelarie adwokackie i przychodnie. Rzemiosło żydowskie — krawiectwo, kuśnierstwo, zegarmistrzostwo, handel skórą — wypełniało rynek miasta i okolicznych miasteczek Galicji środkowej. Niemiecka okupacja rozpoczęła się 8 września 1939 roku. Już w listopadzie spalono Starą Synagogę, ocalała tylko murowana bima. Latem 1940 roku Niemcy wprowadzili obowiązek pracy przymusowej i opaskę z gwiazdą Dawida. Getto utworzono w marcu 1941 roku w obrębie historycznej dzielnicy żydowskiej, zamykając w nim do 40 000 Żydów z Tarnowa i okolic. Pierwsza wielka egzekucja 11 czerwca 1942 — sześć dni rozstrzeliwań na cmentarzu i w lesie Krzyż — pochłonęła ponad 12 000 ofiar. Kolejne akcje deportacyjne do Bełżca trwały od czerwca do września 1942. Getto ostatecznie zlikwidowano we wrześniu 1943, deportując ostatnich mieszkańców do Auschwitz i Płaszowa. Po wojnie do Tarnowa wróciło około dwustu ocalałych — głównie z ZSRR i obozów. Większość wyemigrowała do Izraela i Stanów Zjednoczonych w latach 1946-1957. Dziś w Tarnowie nie ma czynnej gminy żydowskiej. Pamięć podtrzymują Komitet Opieki nad Zabytkami Kultury Żydowskiej oraz Muzeum Okręgowe, które od 2003 roku prowadzi systematyczną dokumentację cmentarza i miejsc pamięci. Bima Starej Synagogi, stojąca samotnie pod gołym niebem przy ulicy Żydowskiej, pozostaje jednym z najbardziej poruszających pomników nieobecności w Polsce.

Getto w Tarnowie utworzono w marcu 1941 roku w obrębie historycznej dzielnicy żydowskiej, między ulicami Lwowską, Folwarczną i Wałową. Niemcy zamknęli w nim początkowo około 25 000 mieszkańców Tarnowa, a w kolejnych miesiącach dosiedlali Żydów z okolicznych miasteczek — Brzeska, Dąbrowy Tarnowskiej, Ryglic, Tuchowa — zwiększając populację do około 40 000 ludzi. Pierwsza wielka akcja eksterminacyjna rozpoczęła się 11 czerwca 1942 roku. Przez sześć dni Niemcy prowadzili rozstrzeliwania na Nowym Cmentarzu Żydowskim i w lesie Krzyż na obrzeżach miasta, mordując ponad 12 000 osób — głównie chorych, starszych i dzieci. Pozostałych deportowano w tym samym tygodniu do obozu zagłady w Bełżcu. Kolejne akcje deportacyjne nastąpiły we wrześniu i listopadzie 1942 roku. Ostateczna likwidacja getta miała miejsce 2-3 września 1943 roku. Pozostałych około 7000 mieszkańców podzielono: zdolnych do pracy wysłano do obozu Płaszów, pozostałych — do Auschwitz-Birkenau. Plac Bohaterów Getta, dawne miejsce zbiórek przed deportacjami, dziś upamiętnia te wydarzenia. Z 25 000 tarnowskich Żydów wojnę przeżyło około dwustu.

Wizyta w Tarnowie wymaga przygotowania i wyciszenia. Wszystkie miejsca pamięci pozostają otwarte dla zwiedzających, ale Stary Cmentarz Żydowski oraz Nowy Cmentarz Żydowski wymagają wcześniejszego kontaktu z Komitetem Opieki nad Zabytkami Kultury Żydowskiej w Tarnowie w sprawie otwarcia bram. Wstęp jest bezpłatny, ale przyjęty jest dobrowolny datek na utrzymanie cmentarzy. Etykieta: mężczyźni zakrywają głowę przy wejściu na cmentarz (kipa, czapka, kapelusz — dostępne na miejscu). Nie wchodzi się na groby. Nie robi się zdjęć osobom modlącym się. W szabat (piątek wieczór — sobota wieczór) niektóre obiekty mogą być niedostępne. Wizyta w bimie Starej Synagogi nie wymaga kipy ani szczególnych formalności. Rekomendowany plan dnia: wyjazd z Krakowa o ósmej rano, godzina i dwadzieścia minut drogi Mercedesem V-Class autostradą A4. Pierwsza godzina — Plac Bohaterów Getta i bima Starej Synagogi w centrum miasta. Następnie spacer po dawnej dzielnicy żydowskiej (ulice Żydowska, Wekslarska, Wałowa). Lunch w jednej z restauracji przy Rynku — Bristol lub Restauracja Pasaż. Po południu — Nowy Cmentarz Żydowski (półtorej godziny) i Stary Cmentarz (czterdzieści minut). Powrót do Krakowa około osiemnastej. Dla osób śledzących korzenie rodzinne — Muzeum Okręgowe w Tarnowie prowadzi archiwum dokumentów żydowskich z okresu przedwojennego, dostępne po wcześniejszym umówieniu wizyty. Ośrodek Karta w Warszawie oraz YIVO Institute w Nowym Jorku przechowują uzupełniające zbiory dotyczące tarnowskiej społeczności.

Mercedes V-Class z Krakowa do Tarnowa to godzina i dwadzieścia minut drogi autostradą A4, kierunek wschód. Trasa licząca 86 kilometrów prowadzi przez Wieliczkę, Bochnię i Brzesko. Godziny szczytu w okolicach Krakowa (07:00-09:00 oraz 15:30-17:30) mogą wydłużyć przejazd o piętnaście do dwudziestu pięciu minut — rekomendujemy wyjazd o ósmej rano lub po dziewiątej trzydzieści. Parking w centrum Tarnowa: największy bezpłatny parking znajduje się przy ulicy Bernardyńskiej (200 metrów od Rynku). Płatne miejsca dostępne przy Placu Sobieskiego i przy ulicy Wałowej. Mercedes V-Class mieści się we wszystkich miejscach standardowych — nie wymaga miejsc rozszerzonych jak SUV. Rekomendowany czas trwania transferu: dziewięć do dziesięciu godzin (door-to-door). Wyjazd o ósmej rano z hotelu w Krakowie, powrót między siedemnastą a osiemnastą. Kierowca czeka przez cały dzień w Tarnowie — nie wraca do Krakowa między obiektami. Dla osób potrzebujących więcej czasu na cmentarzach lub w archiwach Muzeum Okręgowego — możliwy transfer dwudniowy z noclegiem w Tarnowie (Hotel Bristol Tradition w centrum lub Hotel Tarnovia poza Starym Miastem).