Leżajsk: Ohel Elimelecha i kolebka chasydyzmu galicyjskiego

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Pierwsi Żydzi osiedlili się w Leżajsku w drugiej połowie XVI wieku, gdy miasteczko należało do rodu Stadnickich. Społeczność rozwijała się jako lokalne centrum handlu zbożowego i drzewnego, organizując się wokół drewnianej synagogi i cmentarza na wzgórzu. W połowie XVII wieku liczba ludności żydowskiej osiągnęła pięćset osób. Punktem zwrotnym w dziejach Leżajska było osiedlenie się tu w 1772 roku Rabbiego Elimelecha Weisbluma — ucznia Dov Bera, Magida z Międzyrzecza, który po śmierci Magida (1772) przejął przywództwo duchowe nad jego uczniami w południowej Polsce. Elimelech, autor "Noam Elimelech" — jednego z najważniejszych dzieł literatury chasydzkiej — rozwinął koncepcję cadyka jako pośrednika między człowiekiem a Bogiem oraz nauki o łączeniu modlitwy z medytacją kabalistyczną. Jego dwór w Leżajsku stał się głównym ośrodkiem chasydyzmu na terenach byłej Rzeczypospolitej. Uczniowie Elimelecha — "Pięciu Wielkich" — założyli największe dynastie chasydzkie Galicji i Polski centralnej: Naftali z Ropshitz (Łańcut), Yaakov Yitzchak z Lublina (Widzący z Lublina), Yisrael z Kozienic (Maggid z Kozienic), Mendel z Rymanowa i Klonimus z Krakowa. Wszyscy uznawali Elimelecha za swojego głównego nauczyciela. Jego śmierć 21 Adar 5546 (1786) zapoczątkowała tradycję dorocznej pielgrzymki do Leżajska, która trwa nieprzerwanie ponad dwieście trzydzieści lat. W okresie zaborów, pod władzą Habsburgów od 1772 roku, społeczność rosła powoli. W 1880 liczyła około dwóch tysięcy osób — pięćdziesiąt procent miasteczka. Działała jeszywa o tradycjach chasydzkich, kilkanaście chederów, dwa banki kredytowe. Życie handlowe koncentrowało się wokół rynku — sklepy z tekstyliami, handel drzewem i zbożem z dolinami Sanu, warsztaty rzemieślnicze. Leżajskie społeczność utrzymywała żywą tradycję chasydzką — dwór Elimelecha kontynuowali jego potomkowie, ale do Leżajska przyjeżdżali także chasydzi wszystkich galicyjskich dynastii. W międzywojniu populacja żydowska liczyła trzy tysiące osób — sześćdziesiąt procent mieszkańców. Działały szkoły Tarbut i Bejs Jakow, drukarnia hebrajska, biblioteka, klub sportowy Hapoel. Tradycja chasydzka utrzymywała się równolegle z aktywnym ruchem syjonistycznym. Doroczna pielgrzymka 21 Adar przyciągała w latach trzydziestych już kilka tysięcy chasydów z całej Polski, Węgier i Rumunii — Leżajsk stał się jednym z głównych miejsc pielgrzymkowych chasydyzmu wschodnioeuropejskiego. Niemiecka okupacja rozpoczęła się 9 września 1939 roku. Niemcy spalili synagogę i drukarnię, zniszczyli częściowo cmentarz, ale ohel Elimelecha — chroniony przez polskich mieszkańców miasteczka — przetrwał wojnę nienaruszony. To uznawane jest za jeden z największych cudów Leżajska. Latem 1942 roku Niemcy utworzyli getto. We wrześniu 1942 roku leżajskich Żydów wywieziono do obozu przejściowego w Pełkiniach, a następnie do Bełżca. Po wojnie do Leżajska wróciło około dwudziestu pięciu osób. Wszyscy wyemigrowali w ciągu pierwszych pięciu lat. Tradycja pielgrzymki została wznowiona w latach pięćdziesiątych przez chasydów z Brooklynu i Jerozolimy, a od lat siedemdziesiątych rośnie nieprzerwanie. Dziś, w 21 Adar (luty/marzec według kalendarza żydowskiego), do Leżajska przybywa rocznie pięć do siedmiu tysięcy chasydów ze Stanów Zjednoczonych, Izraela, Wielkiej Brytanii i Belgii — najliczniejsza pielgrzymka chasydzka w Europie. Przez resztę roku miejsce odwiedzają pojedynczy pielgrzymi, badacze i osoby śledzące korzenie rodzinne. Dom Pielgrzyma "Beit Yehoshua" prowadzony przez fundacje z Brooklynu i Bnei Brak otwarty jest całorocznie.

Niemcy zajęli Leżajsk 9 września 1939 roku. W pierwszych tygodniach okupacji spalono synagogę i drukarnię hebrajską oraz częściowo zniszczono cmentarz — ale ohel Elimelecha, chroniony przez polskich mieszkańców miasteczka (którzy świadomie wprowadzali Niemców w błąd co do jego znaczenia), przetrwał wojnę nienaruszony. Wzbudza to do dziś podziw chasydów i jest uznawane za jeden z największych cudów Leżajska. Latem 1940 roku wprowadzono pracę przymusową dla wszystkich leżajskich Żydów. W marcu 1942 roku Niemcy utworzyli getto w obrębie historycznej dzielnicy żydowskiej, do którego zamknięto trzy tysiące leżajskich Żydów oraz dodatkowo Żydów z Krzeszowa, Sieniawy i Sokołowa Małopolskiego. We wrześniu 1942 roku, w ramach akcji "Reinhardt", leżajskich Żydów wyprowadzono z getta i wywieziono do obozu przejściowego w Pełkiniach (40 kilometrów). Stamtąd transportami kolejowymi do obozu zagłady w Bełżcu. Z trzech tysięcy leżajskich Żydów wojnę przeżyło około dwudziestu pięciu osób.

Wizyta w Leżajsku wymaga szczególnej wrażliwości — jest to najważniejsze miejsce pielgrzymkowe chasydyzmu galicyjskiego, a każdego dnia ohel odwiedzają chasydzi. Rekomendujemy unikanie 21 Adar (jahrzeit Elimelecha, luty/marzec), kiedy przybywa pięć do siedmiu tysięcy pielgrzymów — wizyta indywidualna staje się wówczas niemożliwa, miasto jest przepełnione, parking zajęty. Ohel dostępny przez cały rok bezpłatnie. Wewnątrz — komora modlitwy, na grobie zwyczajowo pozostawia się kvitl (prośbę o wstawiennictwo) i świece. Papier, ołówki i świece dostępne w Domu Pielgrzyma. Cmentarz dostępny całorocznie, brama zawsze otwarta. Etykieta: mężczyźni zakrywają głowę przy wejściu na cmentarz i do ohelu. Kobiety — skromny ubiór (rękawy, długość poniżej kolan); modlitwa kobiet w ohelu odbywa się w osobnej części. Nie robi się zdjęć osób modlących się. Cisza w pobliżu ohelu — to miejsce modlitwy, nie zwiedzania turystycznego. Nie wnosi się jedzenia ani napojów na cmentarz. Rekomendowany plan dnia: wyjazd z Krakowa o ósmej rano, dwie godziny i czterdzieści minut drogi autostradą A4 do Rzeszowa, następnie drogą 877. Pierwsza godzina w Leżajsku — ohel i cmentarz. Następnie krótki spacer do tablicy pamiątkowej w miejscu synagogi (centrum miasteczka). Lunch w Domu Pielgrzyma (jedzenie koszerne dostępne po wcześniejszym zgłoszeniu) lub w restauracji przy rynku (kuchnia regionalna, nie koszerna). Po południu — możliwość przejazdu do Łańcuta (30 km, godzina) na synagogę renesansową. Powrót do Krakowa do dziewiętnastej.

Mercedes V-Class z Krakowa do Leżajska to dwie godziny i czterdzieści minut drogi. Trasa o długości 200 kilometrów wiedzie autostradą A4 do Rzeszowa, następnie drogą 877 do Leżajska. Godziny szczytu w okolicach Krakowa mogą wydłużyć przejazd o pół godziny — rekomendujemy wyjazd o ósmej rano. W okresie pielgrzymek (21 Adar) cała trasa jest zatłoczona — rekomendujemy wyjazd nie później niż o szóstej rano lub wybór innego terminu. Parking w Leżajsku: bezpłatny parking przy cmentarzu (50 metrów od ohelu) oraz przy Domu Pielgrzyma. W okresie pielgrzymek parking zapełniony — kierowca może czekać w pobliskim Łańcucie i odebrać klienta po zakończeniu wizyty. Rekomendowany czas trwania transferu: dziesięć godzin door-to-door dla samego Leżajska, dwanaście godzin dla połączenia z Łańcutem. Wyjazd o ósmej rano z hotelu w Krakowie, powrót do osiemnastej-dwudziestej. Dla pielgrzymów przylatujących na 21 Adar koordynujemy transfer wielodniowy z noclegami w Krakowie i Rzeszowie — planowanie trasy konsultowane indywidualnie z rodziną pod kątem przestrzegania szabatu. W okresie pielgrzymki rekomendujemy nocleg w Rzeszowie (Bristol Hotel) ze względu na brak miejsc w Leżajsku.