Łańcut: Synagoga renesansowa i tradycja Ropczyce

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Pierwsi Żydzi osiedlili się w Łańcucie w pierwszej połowie XVI wieku, gdy miasteczko należało do rodu Pileckich. Społeczność rozwijała się powoli — w połowie XVII wieku liczyła około dwustu osób, organizując się wokół drewnianej bóżnicy i niewielkiego cmentarza za miastem. Przełom przyniosło objęcie własności przez Lubomirskich na początku XVIII wieku — magnacka rodzina aktywnie wspierała rozwój społeczności żydowskiej, widząc w niej źródło ożywienia gospodarczego. W 1761 roku Stanisław Lubomirski ufundował murowaną synagogę w stylu późnorenesansowym — jedną z najwspanialszych w Galicji. Wnętrze pokryto polichromiami, których ikonografia czyni ją wyjątkową w skali Europy: na ścianach przedstawiono instrumenty Świątyni Jerozolimskiej (siedmioramienny menora, stół chlebów pokładnych, ołtarz kadzenia), znaki zodiaku oznaczające miesiące kalendarza żydowskiego, hebrajskie inskrypcje psalmiczne i przedstawienia wieży Dawida. Centralna bima wspiera sklepienie, Aron ha-Kodesz po wschodniej stronie zachował oryginalne złocenia. W drugiej połowie XVIII wieku Łańcut stał się ważnym ośrodkiem chasydyzmu. Cadyk Naftali Tzvi Horowitz z Ropczyc, uczeń Elimelecha z Leżajska, spędził część życia w Łańcucie i prowadził tu dwór chasydzki. Jego dzieło "Zera Kodesh" — komentarze do Tory ułożone według tygodniowych parsz — należy do klasyki literatury chasydzkiej. Pod jego wpływem łańcuckie chasydzkie sztiblech mnożyły się; obok dominującej dynastii Ropczyce działały wpływy Sanz, Bełz i Dzików. W okresie zaborów, pod władzą Habsburgów od 1772 roku, społeczność rosła. W 1880 roku liczyła już 2500 osób — czterdzieści procent mieszkańców. Działały dwie jeszywy, kilkanaście chederów, bank kredytowy, szkoła powszechna z językiem hebrajskim. Łańcuccy kupcy żydowscy zaopatrywali rezydencję Potockich w Zamku Łańcuckim — jedną z najznakomitszych w monarchii habsburskiej — w towary luksusowe, tekstylia i wina. W międzywojniu populacja żydowska liczyła trzy tysiące osób — pięćdziesiąt procent miasteczka. Działały szkoły Tarbut i Mizrachi, biblioteka publiczna z 5000 tomów, klub sportowy Hapoel, dwa kluby teatralne (jidisz i hebrajski), żydowski oddział straży pożarnej. Tradycja chasydzka utrzymywała się równolegle z aktywnym ruchem syjonistycznym — w 1935 roku z Łańcuta do Palestyny wyemigrowało około stu pięćdziesięciu młodych ludzi w ramach programu hachszary rolniczej. Niemiecka okupacja rozpoczęła się 9 września 1939 roku. Już w pierwszych tygodniach Niemcy spalili dom modlitwy chasydzki na ulicy Sokoła, ale synagoga renesansowa — ze względu na jej znaczenie dla rezydencji Potockich i status zabytkowy — pozostała nienaruszona, choć zarekwirowana jako magazyn paszowy. Latem 1942 roku Niemcy utworzyli getto, do którego zamknęli wszystkich łańcuckich Żydów oraz Żydów z Kańczugi, Pruchnika i innych okolicznych miasteczek. We wrześniu 1942 roku, w ramach akcji "Reinhardt", łańcuckich Żydów wywieziono do obozu przejściowego w Pełkiniach, a następnie do Bełżca. Ostatnie deportacje miały miejsce w listopadzie 1942. Po wojnie do Łańcuta wróciło około trzydziestu pięciu osób. Wszyscy wyemigrowali w ciągu pierwszych pięciu lat. Synagoga, użytkowana w pierwszych latach powojennych jako magazyn miejski, w 1972 roku została przekazana Muzeum-Zamkowi w Łańcucie. Konserwacja polichromii trwała dwadzieścia lat — dziś synagoga jest oddziałem muzeum z ekspozycją judaiców i dokumentów społeczności. Cmentarz na obrzeżach Łańcuta, z pomnikiem ofiar likwidacji 1942, jest pod opieką Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce. Pamięć łańcuckiej tradycji chasydzkiej Ropczyce żyje w społeczności potomków w Brooklynie, Jerozolimie i Bnei Brak.

Niemcy zajęli Łańcut 9 września 1939 roku. W pierwszych tygodniach okupacji spalono drewniany dom modlitwy chasydzki na ulicy Sokoła, ale synagoga renesansowa — chroniona statusem zabytkowym i bliskością rezydencji Potockich — została zarekwirowana jako magazyn, ale fizycznie nieuszkodzona. Latem 1940 roku wprowadzono pracę przymusową dla wszystkich łańcuckich Żydów oraz opaskę z gwiazdą Dawida. W marcu 1942 roku Niemcy utworzyli getto w obrębie historycznej dzielnicy żydowskiej, do którego zamknięto około trzech tysięcy łańcuckich Żydów oraz dodatkowo Żydów z Kańczugi, Pruchnika, Markowej i innych okolicznych miasteczek — łącznie do pięciu tysięcy osób. We wrześniu 1942 roku, w ramach akcji "Reinhardt" obejmującej cały dystrykt Krakau, łańcuckich Żydów wyprowadzono z getta i wywieziono do obozu przejściowego w Pełkiniach (15 kilometrów). Stamtąd transportami kolejowymi do obozu zagłady w Bełżcu. Ostatnie deportacje — głównie chorych i niezdolnych do pracy — miały miejsce w listopadzie 1942. Z trzech tysięcy łańcuckich Żydów wojnę przeżyło około trzydziestu pięciu osób.

Synagoga w Łańcucie jest otwarta dla zwiedzających przez cały rok jako oddział Muzeum-Zamku w Łańcucie. Godziny otwarcia: wtorek-niedziela 09:00-16:00, w sezonie letnim do 17:00. Wstęp płatny (około 10 PLN, łączony bilet z Zamkiem 30 PLN). Audioguide dostępny w języku polskim, angielskim i hebrajskim. Ekspozycja obejmuje judaika, dokumenty społeczności łańcuckiej i fotografie z okresu międzywojennego. Cmentarz dostępny przez cały rok bez opłat — brama wejściowa zazwyczaj otwarta. Dla osób przybywających poza godzinami otwarcia synagogi — możliwa wizyta zewnętrzna w obrębie dawnej dzielnicy żydowskiej (ulica Sienkiewicza). Etykieta: mężczyźni zakrywają głowę przy wejściu do synagogi i na cmentarz. Kipy dostępne w muzeum. Nie wchodzi się na groby. Fotografowanie wnętrza synagogi dozwolone bez lampy błyskowej. Rekomendowany plan dnia: wyjazd z Krakowa o ósmej rano, dwie godziny i dwadzieścia minut drogi autostradą A4. W Łańcucie zaczynamy od Zamku Łańcuckiego (godzina i pół) — rezydencja Potockich jest jednym z najznakomitszych zespołów pałacowych Europy Środkowej i organicznie wiąże się z historią społeczności żydowskiej Łańcuta (Potocki byli głównymi klientami żydowskich kupców). Następnie synagoga (półtorej godziny) i krótki spacer po dawnej dzielnicy żydowskiej. Lunch w jednej z restauracji na rynku. Po południu cmentarz (45 minut). Powrót do Krakowa do dziewiętnastej. Dzień całodzienny, około jedenaście godzin door-to-door.

Mercedes V-Class z Krakowa do Łańcuta to dwie godziny i dwadzieścia minut drogi autostradą A4 w kierunku wschodnim. Trasa o długości 170 kilometrów przez Tarnów i Rzeszów. Godziny szczytu w okolicach Krakowa mogą wydłużyć przejazd o pół godziny — rekomendujemy wyjazd o ósmej rano. Parking w Łańcucie: bezpłatny parking przy Zamku (300 metrów od synagogi). W sezonie letnim (lipiec-sierpień) parking zapełniony do południa — rekomendujemy wcześniejsze przyjazdy. Mercedes V-Class mieści się we wszystkich standardowych miejscach. Rekomendowany czas trwania transferu: jedenaście do dwunastu godzin door-to-door — pełen dzień obejmujący Zamek Łańcucki i wszystkie obiekty żydowskie. Wyjazd o ósmej rano z hotelu w Krakowie, powrót do dziewiętnastej-dwudziestej. Dla osób łączących wizytę z Leżajskiem (ohel Elimelecha, 30 km od Łańcuta) — dzień dłuższy o dwie godziny. Możliwy także wariant dwudniowy z noclegiem w Łańcucie (Hotel Łańcut w bezpośrednim sąsiedztwie Zamku).