Zydowskie dziedzictwo Swietokrzyskiego i pogrom kielecki 1946

Zaplanuj heritage journey Heritage Journeys

Historia zydowska Swietokrzyskiego ma kilka wyraznie odmiennych rozdzialow. Pierwszy — najdawniejszy — wiaze sie z Sandomierzem. Miasto nad Wisla bylo jednym z wazniejszych osrodkow handlowych sredniowiecznej Polski, a Zydzi pojawili sie tu co najmniej w XII wieku. Kahal sandomierski nalezal do najbogatszych i najstarszych w Malopolsce; zydowskie ulice koncentrowaly sie wokol Rynku i terenow nadrzecznych. Kielce jako znaczace miasto rozwinely sie stosunkowo pozno — dynamicznie rozwijac zaczely sie dopiero w XIX wieku, gdy staly sie centrum administracyjnym Krolewstwa Polskiego pod zaborem rosyjskim. Zydzi naplywali do Kielc intensywnie od polowy XIX wieku, tworzac spolecznosc, ktora w XX wieku osiagnela poziom 25 000 osob — polowy mieszkancow miasta. W Ostrowcu Swietokrzyskim, Starachowicach i Skarzysku-Kamiennej rozwijaly sie mniejsze, lecz znaczace spolecznosci zydowskie, powiazane z przemyslem metalurgicznym i zbrojeniowym. Wrzesien 1939 roku i szybka kleska kampanii polskiej oznaczaly dla Zydow Swietokrzyskiego wlaczenie w orbite Generalnego Gubernatorstwa — Dystrykt Radom. Getta powstaly we wszystkich wiekszych miastach regionu: kieleckie getto utworzono w 1941 roku. Deportacje z gett do obozu zaglady w Treblince mialy miejsce przede wszystkim latem i jesienia 1942 roku. Kieleckie getto zostalo zlikwidowane 20–24 sierpnia 1942 roku; ok. 21 000 Zydow wywieziono do Treblinki. W Skarzysku-Kamiennej i Starachowicach Niemcy urzadzili obozy pracy przymusowej Hasag, gdzie wiezniowie wytwarzali amunicje w nieludzkich warunkach.

Zydowskie zycie w Swietokrzyskim przed wojna toczYlo sie w rytmie malomiasteczkowych kahalow. W Kielcach dzialalo kilka synagog — najwieksza przy ulicy Starej — oraz talmud-tory, szkoly prywatne i stowarzyszenia kulturalne. Organizacje syjonistyczne i Bund rywalizowaly o wplywy wsrod zydowskiej mlodziezy. Sandomierz posiadal starsza, bardziej konserwatywna spolecznosc. Synagoga sandomierska — dzis adaptowana na inne cele — byla jedna z najstarszych w regionie. Cmentarz zydowski przy drodze do Tarnobrzega zachowal czesc nagrobow siegajacych XVII i XVIII wieku. Pinczow, znany z hebrajskiej drukarni z XVI wieku, byl przez stulecia miejscem wymiany intelektualnej miedzy chrzescijanskimi arianami a uczonymi zydowskimi.

Holokaust w Swietokrzyskim przebiegl wedlug schematu obowiazujacego w calej Generalnej Guberni: koncentracja w gettach (1940–1942), a nastepnie masowe deportacje do obozow zaglady (przede wszystkim Treblinka). Obozy pracy Hasag w Skarzysku i Starachowicach przezylo kilku tysiecy Zydow — i to wlasnie ta grupa stala sie centrum pozniejszej historii kieleckiej. Po zakonczeniu wojny kilkuset zydowskich ocalalych powrocilo do Kielc. 4 lipca 1946 roku po falszywych poglosach o porwaniu polskiego chlopca przez Zydow polski tlum — z udzialem milicji i zolnierzy — zaatakowal budynek przy ulicy Planty 7. W ciagu kilku godzin zamordowano 42 osoby, kilkadziesiat raniono. Pogrom kielecki stal sie traumatycznym katalizatorem masowej emigracji Zydow z Polski — w ciagu roku kraj opuscilo ok. 100 000 Zydow.

W Kielcach przy ulicy Planty 7 stoi pomnik upamietniajacy ofiary pogromu 1946 roku. Centrum Dialogu im. Jozefa Dietla prowadzi dzialalnosc edukacyjna i dokumentuje historie zydowska miasta. Cmentarz zydowski przy ulicy Pakosza jest dostepny dla zwiedzajacych. W Sandomierzu stare miasto i okolice zydowskiej dzielnicy mozna zwiedzac z przewodnikiem.

Proponowany itinerariusz dwudniowy: Dzien 1 — Kielce: ulica Planty 7 (miejsce pogromu), Cmentarz Zydowski przy ul. Pakosza, Centrum Dialogu, miejsce dawnej synagogi. Dzien 2 — Mercedes V-Class do Sandomierza (ok. 75 km): Stare Miasto, synagoga, ulice dawnej dzielnicy zydowskiej, Cmentarz Zydowski. Opcjonalnie — powrot przez Ostrowiec Swietokrzyski lub Skarzysko-Kamienna (tereny obozow Hasag).