Mazowsze: Warszawa, Getto, Pamięć

Zaplanuj heritage journey Heritage Journeys

Warszawa stała się żydowską metropolią w wyniku procesu rozłożonego na cztery stulecia. Pierwsze przywileje pozwalające Żydom osiedlać się w mieście datują się na XVI wiek — z przerwami, bo de non tolerandis Judaeis obowiązywało w różnych formach aż do rozbiorów. Prawdziwy przełom nastąpił po 1795 roku, gdy Rosja przejęła Polskę centralną i stopniowo otwierała Warszawę na żydowskich kupców i rzemieślników. W pierwszej połowie XIX wieku Żydzi tworzyli ważną warstwę finansiery i handlu; Kronenberg, Epstein, Natanson — te nazwiska determinowały warszawskie życie gospodarcze. Kongresówka (1815–1915) przyniosła napięcia między asymilacją a ortodoksją. Środowiska maskilim — żydowskiego oświecenia — naciskały na modernizację, naukę języka polskiego, spolszczenie nazwisk. Orthodoxia broniła jidyszowego świata sztetla. Obie opcje koegzystowały w tej samej Warszawie, nierzadko w tym samym budynku. Warszawski Bund był siłą polityczną o zasięgu ogólnoeuropejskim: związki zawodowe, szkoły, biblioteki, teatr, prasa jidyszowa. Syjoniści mieli własne struktury. Pod koniec XIX wieku Warszawa stała się centrum kultury jidyszowej, porównywalnym znaczeniem ze wschodnim Nowym Jorkiem. Pisarz I.L. Perec żył i tworzył w Warszawie; Szolem Alejchem gościł tu wielokrotnie. Teatr Elizeum grał jidysz. Przy Tłomackiem stała Wielka Synagoga, symbol żydowskiej emancypacji. Pierwsza wojna światowa i lata dwudzieste przyniosły falę imigrantów z małomiasteczkowej Kongresówki do Warszawy. Żydowska stolica Polski liczyła w 1939 roku trzysta pięćdziesiąt do trzystu osiemdziesięciu tysięcy osób — trzydzieści procent całej populacji miasta. Dzielnica Nalewki, ulice Krochmalna, Gęsia, Nowolipki, Karmelicka: to był osobny organizm miejski, z własnym rytmem, własnym językiem, własną prasą — kilkudziesięcioma gazetami jidysz i hebrajskimi. Wrzesień 1939 roku rozbił ten świat w ciągu tygodni. Październik 1940: dekret o utworzeniu getta warszawskiego — na obszarze trzystu osiemdziesięciu hektarów stłoczono czterysta pięćdziesiąt tysięcy osób. Głód, tyfus, łapanki — do lata 1942 roku w getcie zginęło z wyniszczenia ponad osiemdziesiąt tysięcy ludzi. Latem 1942 roku Umschlagplatz stał się sceną Grossaktion: w ciągu pięćdziesięciu dwóch dni deportowano na śmierć do Treblinki trzysta tysięcy Żydów. Powstanie w getcie warszawskim, które wybuchło 19 kwietnia 1943 roku, trwało prawie miesiąc — rekord dla europejskiego ruchu oporu wewnątrz getta. Zostało stłumione, getto systematycznie wyburzone, ocalali — wywiezieni do Treblinki lub Majdanka.

Życie żydowskie w Warszawie dwudziestolecia było wielowarstwowe w stopniu, który trudno dziś w pełni oddać. Nalewki to nie była tylko ulica handlowa — to był system: sklepy na parterze, warsztaty na podwórzach, modlitewnie na pierwszych piętrach, szkoły na drugich, redakcje gazet na trzecich. Krochmalna — ulica, którą opisał Isaac Bashevis Singer — była korytarzem między światami: koszernym rzeźnikiem, świeckim socjalistą i studiującym w małym besmedreszu studentem jesziwy — wszystkich mijającymi się w tym samym przejściu bramowym. Teatr jidyszowy w Warszawie osiągnął poziom europejski: Ester Rachel Kamińska założyła teatr, który w różnych postaciach działał przez dekady. Wielka Synagoga przy Tłomackiem, otwarta w 1878 roku, była architektonicznym symbolem emancypacji — mauretańsko-renesansowa fasada, organy, modlitwy po polsku i hebrajsku. Równolegle działały setki małych domów modlitwy, każdy związany z inną dynastią chasydzką lub środowiskiem rzemieślniczym. Dzieci uczyły się w chederach lub w świeckich szkołach CISZO; dorośli czytali gazetę przy porannej herbacie. To był świat, który wytworzyły cztery pokolenia i który w 1942 roku przestał istnieć w ciągu jednego lata.

Grossaktion Warschau — deportacje z getta warszawskiego do Treblinki — przebiegała od 22 lipca do 21 września 1942 roku. W ciągu pięćdziesięciu dwóch dni z Umschlagplatz wywieziono trzysta tysięcy Żydów. Treblinka II, oddana do użytku w lipcu 1942 roku, była obozem natychmiastowej zagłady: po przybyciu transportu ludzie szli do komory gazowej. W ciągu czternastu miesięcy działania Treblinki II zamordowano tam osiemset siedemdziesiąt tysięcy do dziewięćset tysięcy ludzi — większość z Mazowsza i Warszawy. Gdy jesienią 1942 roku w getcie pozostało około czterdziestu pięciu tysięcy osób, Żydowska Organizacja Bojowa pod komendą Mordechaja Anielewicza rozpoczęła przygotowania do oporu zbrojnego. Powstanie wybuchło 19 kwietnia 1943 roku — w pierwszym dniu Paschy — gdy oddziały SS wkroczyły do getta w celu jego likwidacji. Przez dwadzieścia siedem dni żydowscy bojownicy utrzymywali opór. 8 maja 1943 roku padł bunkier przy ul. Miłej 18, w którym przebywało kierownictwo ŻOB. Anielewicz zginął. Getto wyburzono systematycznie budynek po budynku. Wielka Synagoga przy Tłomackiem — wysadzona przez SS jako symboliczny akt zakończenia Aktion — przestała istnieć 16 maja 1943.

Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, otwarte w 2013 roku na terenie dawnego getta, jest dziś jednym z najważniejszych muzeów żydowskich na świecie. Umschlagplatz przy ul. Stawki ma pomnik z 1988 roku — kamień z imionami ofiar i wyrytym fragmentem modlitwy. Przy ulicy Miłej 18 stoi kopiec — grób zbiorowy dowódców ŻOB. Cmentarz żydowski na Okopowej, otwarty w 1806 roku, jest największym czynnym cmentarzem żydowskim w Polsce — zachowało się ponad sto pięćdziesiąt tysięcy nagrobków. Treblinka, osiemdziesiąt kilometrów na północny wschód od Warszawy, jest miejscem pamięci z tysiącami kamieni symbolizujących zamordowane wspólnoty.

Trasa "Warszawa i Treblinka" trwa pięć do siedmiu dni. Dni jeden i dwa: Warszawa — POLIN, Umschlagplatz, cmentarz na Okopowej, ul. Miła 18, Nożyków, dawna dzielnica Nalewki. Dzień trzeci: Warszawa głębiej — dzielnica Praga, kwerenda archiwalna lub genealogiczna. Dzień czwarty: Treblinka — przejazd przez dawne miasteczka Mazowsza, memorial site, Kaddish, powrót. Dzień piąty: Siedlce lub Węgrów dla rodzin z korzeniami wschodniomazowieckimi. Mercedes V-Class na całą trasę; baza w Warszawie. Wariant krótki: trzy dni (POLIN + Umschlagplatz + Treblinka) dla rodzin z ograniczonym czasem.