Lubelskie: Jerozolima Królestwa i Serce Zagłady

Zaplanuj heritage journey Heritage Journeys

Lublin był przez stulecia jednym z najważniejszych centrów żydowskiego życia w Polsce. Od XVI wieku działała tu akademia — bet midrasz, który w epoce renesansu przyciągał uczonych z całej Europy Środkowej. Waad Arba Arzot — Sejm Czterech Ziem, centralny organ samorządu żydowskiego w Polsce — przez dwieście lat (1580–1764) zbierał się co dwa lata w Lublinie lub Jarosławiu, ustalając halachę, podatki i relacje z władzami Korony. Lublin był więc nie tylko miastem handlowym, ale centrum jurydycznym i intelektualnym całego polskiego żydostwa. Wiek XVII przyniósł Lublinowi tragedię: rzezie 1648 roku dotarły do regionu; gmina była wielokrotnie dziesiątkowana przez epidemie i pożary, odbudowywała się za każdym razem. XIX wiek — kongresówka pod rosyjską kontrolą — przyniósł stopniową modernizację: żydowscy kupcy lublińscy handlowali z Odessą i Gdańskiem, zakładali fabryki, wysyłali dzieci na uniwersytety w Berlinie i Wiedniu. Jednocześnie w okolicach Biłgoraja i Hrubieszowa życie sztetla pozostawało niezmienione od pokoleń. Dwudziestolecie było w Lublinie epoką Jesziwy. Rabbi Meir Szapiro z Lublina — poseł na Sejm RP, inicjator studiów Daf Jomi (jeden folio Talmudu dziennie przez całą społeczność uczącą się w tym samym tempie) — otworzył 24 czerwca 1930 roku Jesziwat Chachmej Lublin: największą jesziwę świata, z własnym budynkiem, biblioteką, jadalnią i dormitorium na pięćset studentów. Budynek przy ul. Lubartowskiej 85, wzniesiony ze składek Żydów z całego świata, był architektonicznym cudem: neorenesansowa fasada, sala studiów z lampami elektrycznymi. Szapiro zaprojektował styl nauki, który do dziś kształtuje jesziwot haredi na całym świecie: Daf Jomi, czyli wspólny rytm studiów, który pozwala Żydom w Brooklynie i Bnei Braku czytać ten sam folio Talmudu tego samego dnia. Wrzesień 1939 roku skończył ten świat. Niemcy wkroczyli do Lublina 18 września 1939 roku. W 1940 roku getto lubelskie zostało zepchnięte do starego miasta, w grudniu 1940 roku — sformalizowane. W 1942 roku w budynku dawnej jesziwy Niemcy urządzili magazyn — po wojnie przywrócono mu funkcję akademicką.

Żydowski Lublin przed wojną był osobnym miastem w mieście. Dzielnica zwana Żydowskim Miastem skupiała ulice Szeroką, Złotą, Rybną — wąskie zaułki otaczające dużą synagogę i bet midrasz. W XVI wieku Maharszal — rabbi Szlomo Luria, jeden z największych polskich poskim — nauczał właśnie tu, tworząc komentarze Talmudu które do dziś są cytowane przy każdej poważnej dyskusji halachicznej. Dwudziestowieczny Lublin miał aktywne środowiska świeckie: bundystów, sjonistów, artystów. Teatr jidyszowy działał przy ul. Lubartowskiej. Gmina prowadziła szpital żydowski, sierociniec, bibliotekę. Cmentarz żydowski przy ul. Walecznych — jeden z największych w Polsce — gromadzi nagrobki od XVII do XX wieku. Biłgoraj, miasteczko garbarzy, był miejscem, w którym dorastał młody Icchak Singer. Chełm miał własną tradycję: miasto słynęło z anegdot o "chełmskich mędrcach", ale za tą folklorystyczną ramą stała prawdziwa, głęboka społeczność kilku tysięcy Żydów z własną synagogą, jesziwą i ruchem syjonistycznym.

Lublin stał się kwaterą główną SS-Brigadeführera Odilona Globocnika — szefa Aktion Reinhardt, operacji wymordowania wszystkich Żydów Generalnego Gubernatorstwa. Z biura w Lublinie koordynował budowę i działanie trzech obozów zagłady: Bełżca (marzec 1942), Sobiboru (maj 1942) i Treblinki (lipiec 1942). Czwarty obiekt na terenie Lubelszczyzny — Majdanek — funkcjonował jednocześnie jako obóz koncentracyjny i zagłady. Razem te cztery miejsca pochłonęły od 1,7 do 1,9 miliona ofiar żydowskich, przede wszystkim z Generalnego Gubernatorstwa. Żydzi lubelscy byli wśród pierwszych deportowanych: marzec–kwiecień 1942 roku, obóz Bełżec. Z trzydziestu tysięcy Żydów w Lublinie w 1939 roku, większość zginęła w ciągu kilku tygodni. Sobibór, sto pięćdziesiąt kilometrów na wschód od Lublina, był miejscem eksterminacji Żydów z Hrubieszowa, Włodawy, Chełma i transportów z Europy Zachodniej. 14 października 1943 roku — jedyne udane zbrojne powstanie i masowa ucieczka z obozu zagłady w historii Holokaustu. Osiemdziesiąt siedem więźniów uciekło i przeżyło wojnę. Po ucieczce Niemcy natychmiast zlikwidowali obóz, zasypując tereny i sadząc drzewa.

Majdanek, dwa kilometry od centrum Lublina, jest jednym z najlepiej zachowanych obozów zagłady w Polsce — baraki, krematoria i komory gazowe ocalały niemal nienaruszone dzięki szybkiemu wkroczeniu Armii Czerwonej w lipcu 1944 roku. Kopuła-mauzoleum nad popiołami ofiar jest miejscem Kaddish. Stara synagoga w Lublinie jest dziś siedzibą Centrum Brama Grodzka — instytucji dokumentującej żydowski Lublin. Budynek dawnej jesziwy przy Lubartowskiej 85 przetrwał i jest dziś siedzibą uczelni medycznej; ohel rabbi Szapiry zachował się na cmentarzu żydowskim przy ul. Walecznych. Bełżec, osiemdziesiąt kilometrów od Lublina, ma muzeum-miejsce pamięci otwarte w 2004 roku. Sobibór po wykopaliskach 2014–2019 otworzył w 2020 roku nowy pawilon memorialny.

Zamość

12,000 Żydów pre-1939

Trasa "Aktion Reinhardt i Korzenie Lubelskie" trwa sześć do ośmiu dni. Dzień pierwszy: przyjazd do Lublina, Stare Miasto, Centrum Brama Grodzka. Dzień drugi: Lublin głębiej — dawna jesziwa, cmentarz żydowski, Majdanek. Dzień trzeci: Zamość (synagoga, cmentarz, renesansowe Stare Miasto z dawną dzielnicą żydowską). Dzień czwarty: Bełżec — memorial site, czas ciszy. Dzień piąty: Sobibór — muzeum, teren obozu, czas milczenia. Dzień szósty: Chełm lub Hrubieszów dla rodzin z tymi korzeniami. Dzień siódmy: powrót do Lublina lub Warszawy. Mercedes V-Class na całą trasę; baza w Lublinie. Trasa zawiera trzy miejsca zagłady — scholar przygotowuje osobną narrację dla każdego.