Zydowskie dziedzictwo Czech i Moraw — Josefov, Maharal i Terezin

Zaplanuj heritage journey Heritage Journeys

Zydzi w Czechach i na Morawach maja udokumentowana historie siegajaca co najmniej X wieku. Praga byla jednym z najwazniejszych centrow zydowskiej kultury aszkenazyjskiej przez ponad tysiac lat. W XIV i XV wieku czeskie kahaly nalezaly do najzamozniejszych i najlepiej zorganizowanych w Europie. Osoba, ktora bardziej niz ktokolwiek inny uksztaltowala zydowska tozsamosc Pragi, to Rabbi Judah Loew ben Bezalel, znany jako Maharal (ok. 1525–1609). Jako naczelny rabin Pragi byl jedna z najwazniejszych postaci zydowskiej mysli religijnej i filozofii epoki. Jego nauki o znaczeniu Tory, naturze wygnania i mesjansskiej nadziei mialy ogromny wplyw na pozniejszy chasydyzm i zydowska filozofie nowoczesna. Legenda o Golemie — glinianej istocie powolane j do zycia przez Maharala, by chronic praskie getto — przezyla jako jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli kultury zydowskiej w Europie. Dzielnica zydowska Pragi — Josefov, nazwana na czesc cesarza Jozefa II, ktory w 1781 roku wydal Edykt Tolerancyjny — byla do konca XIX wieku jedna z najbardziej zatloczonychczesci miasta. Wielka przebudowa lat 1895–1913 wyburzyla wiekszosc historycznej zabudowy, pozostawiajac jedynie synagogi i cmentarz. Pod rzadami austro-wegierskimi Zydzi ziem czeskich cieszyli sie stopniowa emancypacja. W I Republice Czechoslowackiej (1918–1938) sytuacja spolecznosci zydowskiej byla wyjatkowo korzystna: pelne prawa obywatelskie, wolnosc religijna, brak oficjalnych ograniczen. 120 000 Zydow bylo jedna z najbardziej zasymilowanych spolecznosci zydowskich w Europie. Uklad Monachijski z wrzesnia 1938 roku i oddanie Sudetow Niemcom byl pierwszym wstrzasem. W marcu 1939 roku Wehrmacht wkroczyl do Pragi i ustanowiono Protektorat Czech i Moraw. Prawa norymberskie zostaly natychmiast wprowadzone w zycie.

Josefov — historyczne serce zydowskiej Pragi — przezyl w niezwyklej formie. Paradoks historyczny polega na tym, ze Adolf Hitler planowal zachowac praskie synagogi i cmentarze jako muzeum zaginionej rasy po planowanej Ostatecznej Rozwiazaniu. Ten cyniczny zamysl sprawil, ze szesc synagog i Stary Cmentarz Zydowski przezyl wojne niemal nienaruszony. Stara Synagoga Nowa (Staro nova synagoga), wzniesiona ok. 1270 roku, jest najstarsza funkcjonujaca synagoga w Europie. Jej gotycka architektura i detale wnetrza pozostaja w zasadzie niezmienione od XIV wieku. Pinkas Synagoga miesci jako epitafium wypisane na scianach 78 000 imion czeskich Zydow zamordowanych w Holokauscie. Muzeum Zydowskie w Pradze jest jednym z najwazniejszych muzeow zydowskich w Europie. Na Starym Cmentarzu Zydowskim spoczywa prawdopodobnie 100 000 osob — nagrob ki nakladaja sie warstowo, tworzac niezwykly widok kamiennych plyt i steli. Nagrob ek Maharala — wazne miejsce pielgrzymek — otoczony jest setkami karteczek z prosbami zostawianych przez odwiedzajacych.

Terezin — twierdza z XVIII wieku, lezaca ok. 60 km na polnoc od Pragi — stala sie w listopadzie 1941 roku obozem koncentracyjnym dla Zydow z Protektoratu, a nastepnie z calej Europy. Nazisci cynicznie wykorzystali Terezin jako propagandowa wizytowke: gdy Miedzynarodowy Czerwony Krzyz wizytowal oboz w czerwcu 1944 roku, Niemcy tymczasowo poprawili warunki i wyrezyserowal i potiomkinowska wioske — ogrody, kawiarnie, orkiestry. Film propagandowy nosil tytul Der Fuhrer schenkt den Juden eine Stadt. Przez Terezin przeszlo ok. 140 000 Zydow z Czechoslowacji, Niemiec, Austrii i innych krajow. Bezposrednio w obozie z powodu glodu, chorob i brutalnego traktowania zginelo ok. 33 000 osob. Pozostalych wywieziono do obozow zaglady — przede wszystkim Auschwitz-Birkenau. Calkowita liczba ofiar szacowana jest na ok. 80 000 czeskich Zydow zamordowanych w Holokauscie. Terezin byl tez nieoczekiwanym centrum zycia kulturalnego: uwiezieni artysci tworzyli muzyke, literature, teatr i malarstwo. Rysunki dzieci z Terezin — 15 000 prac zachowanych przez nauczycielke Friedl Dicker-Brandeis — sa dzis jednym z najbardziej wzruszajacych swiadectw ludzkiej godnosci w obliczu zaglady.

Josefov w Pradze jest wpisany na Liste Swiatowego Dziedzictwa UNESCO jako czesc historycznego centrum miasta. Szesc synagog i Stary Cmentarz Zydowski sa udostepnione zwiedzajacym przez Muzeum Zydowskie. Terezin — dzis male miasto 60 km od Pragi — posiada Muzeum Getto, Mala Twierdze (wiezienie gestapo) i cmentarz. Muzeum dokumentuje historie obozu, zycie wiezniow i propagandowe klamstwa nazistow. W Brnie, Olomu ncu, Ostrawie i Pilznie zachowaly sie synagogi, cmentarze i centra kultury zydowskiej.

Proponowany itinerariusz dwudniowy z baza w Pradze: Dzien 1 — Josefov: Stara Synagoga Nowa, Pinkas Synagoga, Stary Cmentarz Zydowski, grob Maharala, Muzeum Zydowskie. Dzien 2 — Mercedes V-Class do Terezin (ok. 60 km, 1 godz.): Muzeum Getto, Mala Twierdza, cmentarz i krematoria. Powrot do Pragi lub kontynuacja do Drezna, Lipska albo Wroclawia.