Słowo "Galicja" pojawia się w dokumentach rodzinnych milionów rodzin żydowskich na świecie — na kartach Yad Vashem, w metrykach Ellis Island, w zapiskach USHMM. Jest to nazwa, którą rozpoznają, ale której geografia i historia są dla większości z nich zamglone. Galicja nie była państwem, prowincją z wyraźnymi granicami kulturowymi ani jednorodnym krajem. Była terytorium administracyjnym Cesarstwa Habsburgów — od 1772 do 1918 roku — obejmującym tereny dzisiejszej południowej Polski i zachodniej Ukrainy, z ośrodkami w Krakowie i Lwowie. Dla żydostwa europejskiego znaczenie Galicji wynikało z trzech nakładających się procesów: prawnej emancypacji w ramach monarchii habsburskiej, rozkwitu chasydyzmu jako dominującej formy religijności żydowskiej, i urbanizacji, która wypchnęła Żydów ze sztetli do miast w ciągu jednego pokolenia. Razem te procesy wytworzyły środowisko o niespotykanej gęstości kulturowej — synagogi i drukarnie, jesziwoty i teatry jidyszowe, dworce cadyków i redakcje gazet syjonistycznych, wszystko w odległości jednej godziny jazdy konnej od siebie. Dlatego gdy w 1942 roku deportacje do Bełżca objęły galicyjskie miasteczka jedno po drugim, ginęły nie tylko rodziny — ginęły instytucje, które przez sto pięćdziesiąt lat budowały ciągłość tradycji. Zrozumienie Galicji to zrozumienie skali tej straty.
Galicja Habsburska: edykt tolerancji 1781 i emancypacja
Kiedy w 1772 roku Habsburgowie przejęli Galicję, napotkali rzeczywistość, której nie znali z innych części monarchii: gęsto zaludniony kraj, w którym Żydzi stanowili od dziesięciu do trzydziestu procent mieszkańców miast i niemal monopolizowali handel lokalny. Cesarz Józef II zareagował serią aktów prawnych, których ambicja przerastała możliwości epoki. Edykt Tolerancyjny z 1781 roku zrównał Żydów habsburskich z innymi poddanymi w prawach cywilnych — zniesiono obowiązek noszenia odróżniających znaków, otworzono dostęp do rzemiosł i zawodów. Ale ten sam Józef II, który dawał prawa, nakładał obowiązki: patent z 1787 roku nakazał wszystkim Żydom galicyjskim przyjęcie stałych, dziedzicznych nazwisk — i to nazwisk niemieckich, nie jidyszowych. Tak powstały rody Silberman, Goldberg, Weiss, Schwartz, Grünberg — galicyjskie nazwiska, które dziś w bazach JewishGen i Yad Vashem umożliwiają genealogom śledzenie linii przez siedem pokoleń. Tolerancja habsburska była zatem emancypacją warunkową: Żydzi stawali się użyteczni dla Korony, a ich tożsamość była klasyfikowana i administrowana. W pierwszej połowie XIX wieku galicyjscy Żydzi zaczęli przenikać do miast: Kraków, Tarnów, Rzeszów, Przemyśl, Lwów wypełniały się żydowskim kupiectwem, adwokaturą, medycyną. Obok urbanizacji postępowała haskalah — żydowskie oświecenie — które w Galicji miało swój własny charakter: ostrzejszy spór między tradycją a nowoczesnością niż gdziekolwiek indziej w Europie, bo chasydyzm był tu silniejszy i bardziej zakorzeniony niż w Rosji czy Niemczech. Maskilim galicyjscy — zwolennicy oświecenia — walczyli nie z archaiczną ortodoksją, lecz z żywym, potężnym ruchem chasydzkim, który miał za sobą lojalność setek tysięcy rodzin.
Złoty wiek chasydyzmu: dynastie i ich rebbim
Chasydyzm narodził się na Podolu w połowie XVIII wieku, ale jego dojrzałą formę ukształtowała Galicja. Eliminelech z Leżajska, uczeń Dow Bera z Mezericy i wnuk duchowy Baal Szem Towa (Izrael ben Eliezer, założyciela chasydyzmu), nadał galicyjskim dynastiom ich teologiczny rdzeń: cadyk — sprawiedliwy — jako pośrednik między Bogiem a wspólnotą, centrum grawitacyjne życia sztetla, człowiek, do którego przynosi się decyzje o małżeństwie, chorobie, biznesie i modlitwie. Ta koncepcja cadykatu różniła się od wcześniejszego ideału człowieka duchowego jako anachorety — galicyjski cadyk był menedżerem zbiorowej duszy swojego sztetla. Z Leżajska wyszły trzy z najważniejszych galicyjskich dynastii. Bobov — dynastia założona przez wnuczka Elimelecha w Bobowej — zasłynęła pięknem liturgii i dostępnością nauki dla zwykłych Żydów. Bobover nusach (melodia liturgiczna) jest dziś odtwarzany w synagogach Nowego Jorku i Antwerpii przez sto tysięcy rodzin. Sanz, z Nowego Sącza, to dynastia Halberstamów: jej cadyk Chaim Halberstam, autor Divrei Chaim, był w XIX wieku jednym z najważniejszych autorytetów halachicznych Europy. Belz — dynastia z galicyjsko-ukraińskiego pogranicza — słynęła z rygoryzmu halachicznego i nacisku na modlitwę jako najważniejszy akt religijny. Cadyk belski przyciągał pielgrzymów z całej Galicji. Obok trzech dominant istniało kilkadziesiąt mniejszych dynastii: Ropshitz (znana z mistycznego humoru), Dinov, Zhydachiv, Kossov, Vizhnitz. Każda miała własny nigun (melodię), własną interpretację modlitewnika, własne kadry uczniów. Galicja chasydzka lat osiemdziesiątych XIX wieku to sieć kilkudziesięciu dworców cadyków, połączonych pielgrzymkami — przed szabatem, na Rosz Haszana, w rocznicę śmierci cadyka (jahrzeit). Ta sieć była żywym organizmem kulturowym, którego zniszczenie w 1942 roku oznaczało koniec linii transmisji sięgającej do samego Baal Szem Towa.
Zmierzch: I wojna światowa, kryzys, droga do Zagłady
I wojna światowa przetoczyła się przez Galicję z niszczycielską siłą. Front wschodni przeciął region wzdłuż rzek San i Dunajec; miasteczka galicyjskie — Tarnów, Rzeszów, Przemyśl — przechodziły z rąk do rąk między armią austro-węgierską a rosyjską. Setki tysięcy galicyjskich Żydów uciekało na zachód, do Wiednia i Budapesztu — pierwsza wielka ucieczka żydowska z Galicji. Po 1918 roku, wraz z włączeniem Galicji do odrodzonej Polski, nastąpiła dekada niestabilności: antyżydowskie regulacje handlowe, bojkot ekonomiczny, wzrost nastrojów nacjonalistycznych w polskiej polityce. Dwudziestolecie międzywojenne w żydowskiej Galicji to jednak nie tylko kryzys — to też czas kulturowego rozkwitu: krakowski Kazimierz z teatrami jidyszowymi, żydowskie wydawnictwa w Tarnowie, syjoniści organizujący bojowe ramię Betar, komuniści działający w robotniczych dzielnicach. Atak Niemiec we wrześniu 1939 roku zamknął tę epokę. Zachodnia Galicja (Kraków, Tarnów, Rzeszów) znalazła się pod administracją Generalnego Gubernatorstwa; wschodnia — pod sowiecką do 1941 roku, potem pod niemiecką. Getta organizowano stopniowo: pierwsze w Krakowie w 1941, potem w każdym galicyjskim miasteczku. W marcu 1942 roku Aktion Reinhardt objęła Galicję. Bełżec — obóz zagłady o czternaście kilometrów od centrum Bełżca — przyjął transporty z całego regionu. Tarnów stracił w jednej akcji czerwcowej 1942 roku ponad dwadzieścia tysięcy osób. Sztetl Bobowa, który przed wojną liczył cztery tysiące Żydów, zlikwidowano w sierpniu 1942 roku w ciągu trzech dni. Szacunki mówią o czterystu osiemdziesięciu tysiącach ofiar Bełżca — zdecydowana większość to galicyjscy Żydzi. Spośród osiemset tysięcy galicyjskich Żydów przeżyło trzydzieści do czterdziestu tysięcy.
Podsumowanie
Co przetrwało? Fizycznie — fragmenty. Synagoga Remu w Krakowie, cmentarz żydowski z grobem Moszego Isserlesa, ohel Elimelecha z Leżajska, gdzie każdego roku modlą się tysiące pielgrzymów z całego świata. Ruiny bóżnicy w Bobowej, odrestaurowanej w latach dziewięćdziesiątych przez wspólnotę Bobover z Nowego Jorku. Muzeum-Miejsce Pamięci w Bełżcu, gdzie krajobraz zastępuje gabloty. Duchowo — znacznie więcej. Każda rodzina chasydzka, która dziś nosi nazwisko Halberstam, Teitelbaum, Twersky, nosi w nim ślad galicyjskiego dworcu. Każdy, kto śpiewa bobowski lub belski nusach w piątkowy wieczór, kontynuuje linię muzyczną, która zaczęła się w Bobowej i Bełżu w XIX wieku. Podróż do Galicji to zatem nie podróż do ruin — to podróż do żywego dziedzictwa, które przetrwało w diasporze i wraca na swoje źródła. Prywatna trasa z Krakowa przez Tarnów, Bobową, Leżajsk i Bełżec prowadzona Mercedes V-Class to osiem do dziesięciu godzin jazdy przez kraj, który ukształtował więcej żydowskich rodzin niż jakikolwiek inny region Europy.
Czytaj dalej