Sobibór — wizyta pamięci z prywatnym transportem z Warszawy

Zaplanuj wizytę Oficjalna strona muzeum →

Obóz zagłady Sobibór został założony przez SS wiosną 1942 roku w gęstym lesie sosnowym w dystrykcie lubelskim, blisko granicy z Reichskommissariat Ukraine. Wybór miejsca podyktowany był odosobnioną lokalizacją oraz przebiegającą obok linią kolejową Chełm–Włodawa. Obóz zaprojektowano według wzoru Bełżca — komory gazowe ulokowane na końcu „rampy", z której deportowanych prowadzono przez tak zwaną „Himmelstrasse" („Drogę do nieba") wprost do śmierci. Pierwszy transport — z getta w Komorowie — przybył w maju 1942 roku. W ciągu siedemnastu miesięcy w Sobiborze zamordowano około 250 tysięcy ludzi, w przeważającej większości Żydów. Spośród deportowanych większość pochodziła z gett dystryktu lubelskiego (Włodawa, Chełm, Hrubieszów, Zamość), zachodniej Galicji oraz z międzynarodowych transportów — szczególnie holenderskich (około 34 tysiące holenderskich Żydów zginęło tutaj w 1943 roku), francuskich, słowackich i niemieckich. Liczba żydowskich ofiar z Holandii sprawia, że Sobibór jest dziś szczególnie ważnym miejscem pamięci dla społeczności żydowskiej Niderlandów. Sobibór jest dziś najbardziej znany z powstania z 14 października 1943 roku. Plan opracowała tajna organizacja więźniarska kierowana przez Leona Felhendlera, byłego rabbina z Żółkiewki, oraz Aleksandra Peczerskiego, sowieckiego oficera-Żyda deportowanego z Mińska. Powstanie polegało na zwabieniu poszczególnych SS-manów do magazynów i likwidacji ich pojedynczo przy pomocy improwizowanych narzędzi. W ciągu kilku godzin zabito 11 SS-manów i kilkudziesięciu strażników ukraińskich. Następnie więźniowie rzucili się do ucieczki przez druty i pole minowe. Z 600 więźniów obozu uciekło około 300. W lasach poległo wielu — od kul niemieckiego pościgu, od polskich i ukraińskich kolaborantów wydających ich Niemcom, z głodu i wycieńczenia. Wojnę przeżyło około 50 powstańców. Peczerski przeżył, wrócił do ZSRR i po wojnie pisał o powstaniu — opowiedział o nim także w słynnym filmie „Ucieczka z Sobiboru" (1987). Felhendler przeżył wojnę, ale został zamordowany w niewyjaśnionych okolicznościach w Lublinie w kwietniu 1945 roku. Po powstaniu Himmler nakazał natychmiastowe zamknięcie Sobiboru i zatarcie wszelkich śladów. Komory gazowe i krematoria zburzono, ciała pozostałe w masowych grobach ekshumowano i spalono, teren zaorano, obsadzono drzewami i zamieniono na fałszywe gospodarstwo. Współczesny pomnik na terenie obozu został odsłonięty w 1965 roku. W latach 2007–2017 prowadzono prace archeologiczne, które ujawniły fundamenty komór gazowych oraz „Himmelstrasse". W 2020 roku otwarto nowe muzeum z wystawą stałą — Sobibór jest dziś oddziałem Państwowego Muzeum na Majdanku.

Wizyta pamięci w Sobiborze trwa zwykle dwie do trzech godzin. Nowoczesna ekspozycja muzealna (otwarta 2020) prezentuje dzieje obozu, organizacji Aktion Reinhard, indywidualne biografie wybranych ofiar oraz dokumentację powstania z października 1943 roku. Wystawa jest skoncentrowana na ludziach — twarzach, imionach, listach pożegnalnych — co jest świadomą decyzją kuratorską. Z muzeum prowadzi trasa do upamiętnionego terenu obozu. Najważniejsze elementy: zarys „Himmelstrasse" wyznaczony białymi marmurowymi tabliczkami, fundamenty komór gazowych odsłonięte w wykopaliskach 2014 roku, kopiec popiołów (zbiorowy grób z prochami ofiar), centralny pomnik z 1965 roku oraz Aleja Pamięci — droga wzdłuż której odwiedzający składają kamienie z imionami zamordowanych krewnych (kamienie dostępne na życzenie w muzeum). Sobibór ma szczególne znaczenie dla społeczności żydowskiej Holandii — około 34 tysiące holenderskich Żydów zostało tu zamordowanych w 1943 roku. Holenderscy goście stanowią znaczną część odwiedzających. Dla rodzin polskich, głównie z dystryktu lubelskiego, Sobibór jest miejscem śmierci przodków z Włodawy, Chełma, Hrubieszowa i okolic. Powstanie z 14 października jest pamiętane szczególnie 14 października każdego roku, kiedy odbywają się oficjalne uroczystości upamiętniające z udziałem ambasadorów Izraela, Holandii i Rosji. Dla rodzin pragnących wziąć udział VIP Transfers koordynuje zgłoszenie z wyprzedzeniem. Dla rodzin żydowskich Kadisz odmawia się tradycyjnie przy kopcu popiołów lub przy centralnym pomniku. Kamienie pamięci można złożyć na Alei Pamięci.

Z hotelu w Warszawie do Sobiboru przejazd Mercedesem V-Class zajmuje około trzech godzin drogą krajową przez Lublin i Chełm. Wyjazd planujemy o godzinie 8:30, przybycie do Sobiboru około 11:30. Wizyta zajmuje 2-3 godziny. Powrót do Warszawy do godziny 18:00. Sobibór często łączy się logicznie z Majdankiem — oba obozy znajdują się w dystrykcie lubelskim. Pełen dwudniowy plan (Sobibór jeden dzień, Majdanek drugi, nocleg w Lublinie) jest najbardziej satysfakcjonującą formą wizyty pamięci w tej części Polski. Rekomendujemy Hotel Grand Lublinianka — 4-gwiazdkowy obiekt w historycznym centrum Lublina. Z Krakowa do Sobiboru jest około czterech godzin drogą krajową — wyjazd o 7:00, powrót o 19:30. Jednodniowa wizyta z Krakowa jest fizycznie wymagająca; rekomendujemy nocleg w Zamościu lub Lublinie. Mercedes V-Class oferuje pełną klimatyzację, miejsce dla siedmiu osób, dyskretną obecność kierowcy. Sobibór jest oddalony od ośrodków miejskich — najbliższa restauracja o standardzie odpowiednim dla gości premium znajduje się we Włodawie (15 km) lub w Chełmie (40 km). Dla rodzin szukających kameralnego posiłku po wizycie rekomendujemy Hotel Aleksander we Włodawie (lokalna kuchnia). Personel muzeum w Sobiborze pracuje po polsku, angielsku, niemiecku, holendersku i hebrajsku. Dla rodzin holenderskich poszukujących nazwisk przodków na listach deportacji muzeum udostępnia archiwum cyfrowe.