Miejsce pamięci Wielkiej Synagogi w Białymstoku

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Żydzi stanowili blisko połowę mieszkańców Białegostoku w XIX i na początku XX wieku. Miasto rozwinęło się jako centrum przemysłu włókienniczego, a żydowscy fabrykanci, kupcy i rzemieślnicy odegrali kluczową rolę w jego industrializacji. Na przełomie XIX i XX wieku Białystok był jednym z ważniejszych centrów żydowskich w Imperium Rosyjskim, z rozbudowaną siecią synagog, domów modlitwy, szkół, szpitali i organizacji kulturalnych.

Wielka Synagoga — Wielka Bożnica lub Bejt ha-Kneset ha-Gadol w języku hebrajskim — budowana była w latach 1909-1913 według projektu architektonicznego w stylu historyczno-neoromańskim z elementami mauretańskimi. Budowla o pojemności trzech tysięcy wiernych dominowała nad panoramą centrum miasta przy ulicy Suraskiej. Była główną synagogą miejską — miejscem uroczystości religijnych, świąt i ważnych zebrań gminy. Jej wielka sala modlitewna z galeriami obejmowała mężczyzn na parterze i kobiety na galeriach.

Niemcy wkroczyli do Białegostoku 27 czerwca 1941 roku, w szóstym dniu operacji Barbarossa. W tym samym dniu, bez jakiegokolwiek okresu przejściowego, policja rezerwowa Niemiec — Batalion Policji Rezerwy 309 — przeprowadziła wielką akcję w centrum miasta. Grupy Żydów były pędzone przez ulice do synagogi; inne grupy były zamykane i rozstrzeliwane na pobliskim Rynku Kościuszki. Do Wielkiej Synagogi zgoniono szacunkowo od ośmiuset do dwóch tysięcy osób. Budynek podpalono. Ci, którzy usiłowali wyskakiwać przez okna, byli rozstrzeliwani. Synagoga płonęła przez kilka godzin.

Zbrodnię 27 czerwca 1941 roku przeprowadził Batalion Policji Rezerwy 309 — nie jednostka SS ani Einsatzgruppen. Było to jedno z pierwszych masowych morderstw Żydów na Wschodzie, dokonanych nie w obozach, lecz w centrum miasta, w ciągu białego dnia. Historycy szacują liczbę ofiar tego dnia i kolejnych dni represji w Białymstoku na dwa do trzech tysięcy osób. Getto białostockie, jedno z największych w Polsce, przetrwało do sierpnia 1943 roku, kiedy zostało zlikwidowane podczas dramatycznego powstania.

Budynek synagogi spłonął doszczętnie. Po wojnie teren przy ulicy Suraskiej stał pusty przez lata. Dziś w miejscu synagogi stoi pomnik — upamiętniony obeliskiem i tablicami informacyjnymi w językach polskim i angielskim. Teren jest dostępny całą dobę.

Wielka Synagoga przy ulicy Suraskiej istnieje dziś wyłącznie jako wspomnienie utrwalone w fotografiach i opisach. Ze zdjęć archiwalnych wyłania się masywna ceglana budowla w stylu historystycznym, łącząca neoromańskie formy — arkady, półkoliste okna, wieżyczki — z mauretańskimi detalami. Fasada główna, zwrócona ku ulicy Suraskiej, miała wyraźną symetrię z centralnym portalem i dwoma ryzalitami bocznymi.

Wnętrze sali modlitewnej mieściło trzy tysiące wiernych: mężczyźni siedzieli na parterze, kobiety na galeriach biegnących po trzech stronach nawy. Bimah stała centralnie; Aron HaKodesh we wschodniej ścianie był ozdobiony zgodnie z żydowską tradycją aszkenazyjską.

Dzisiejszy pomnik przy ulicy Suraskiej zaznacza miejsce, gdzie stała synagoga. Obelisk i tablice informują o historii budowli i zbrodni 27 czerwca 1941 roku.

Miejsce pamięci przy ulicy Suraskiej jest przestrzenią otwartą, dostępną całą dobę bez wstępu. Nie ma wymagań dotyczących stroju ani nakrycia głowy. Fotografowanie jest dozwolone. Cisza i skupienie są właściwe — to miejsce masowego mordu.

Wizycie w miejscu pamięci może towarzyszyć wizyta w Muzeum Historycznym w Białymstoku (ul. Warszawska 37), gdzie prezentowana jest historia Białegostoku, w tym dzieje żydowskiej społeczności miasta. Centrum Historii Białegostoku organizuje sporadycznie oprowadzania śladem żydowskiego Białegostoku.

Zasady wizyty:

• • Nakrycie głowy mężczyzn: nie wymagane
• • Separacja płci: nie
• • Fotografia: dozwolona
• • Datek: opcjonalny

Ulica Suraska leży w ścisłym centrum Białegostoku, sto metrów od Rynku Kościuszki. Mercedes V-Class dojeżdża od strony ul. Lipowej lub ul. Kilińskiego. Parking: plac przy ul. Suraska lub parkingi przy ul. Warszawskiej. Białystok leży 195 km od Warszawy (dwie godziny A2), 28 km od Tykocina (synagoga barokowa — warto połączyć w jeden dzień).