Synagoga Tempel: mauretański klejnot Kazimierza

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Synagoga Tempel powstała w 1862 roku jako świątynia krakowskiej gminy postępowej (reformowanej) — środowiska żydowskiego, które od połowy XIX wieku dążyło do modernizacji życia religijnego: wprowadzenia modlitw w języku polskim i niemieckim obok hebrajskiego, kazań wygłaszanych przez duchownych w frakach, a nie tradycyjnych strojach rabiniczych, oraz mieszanego zasiadania mężczyzn i kobiet bez mechitzy. Był to przejaw szerszego ruchu reformowanego, który kształtował się w Niemczech od lat dwudziestych XIX wieku i docierał do Galicji wraz z postępującą urbanizacją i procesami emancypacyjnymi.

Budowę sfinansowała zamożna burżuazja żydowska Krakowa — kupcy, prawnicy, lekarze, bankierzy — dla których ortodoksja synagog przy ulicy Szerokiej nie odpowiadała już aspiracjom społecznym. Architekt Julius Hochberger zaprojektował budynek w stylu mauretańskim, nawiązując do wielkich synagog zachodnioeuropejskich — frankfurckiej i wiedeńskiej — wzniesionych w tym samym duchu. Mauretańskie łuki podkowiaste, glazurowane kafle w nasyconych barwach, rozety okienne ze szkłem witrażowym, stiukowe girlandy i złocenia tworzyły wnętrze demonstracyjnie inne od skromnej renesansowej Starej Synagogi.

W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku Tempel stał się ośrodkiem żydowskiej moderności w Krakowie. Kazania wygłaszano po polsku i po niemiecku, chór śpiewał z galerii przy akompaniamencie organów. Synagoga organizowała uroczystości patriotyczne — nabożeństwa podczas świąt narodowych, akademie upamiętniające polskich bohaterów. To właśnie w Templu krakowscy Żydzi postępowi demonstrowali swoje przywiązanie do kultury polskiej i dążenia do integracji obywatelskiej.

Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali wnętrze Templa, usuwając meble liturgiczne, niszcząc galerie i rabując ozdoby. Budynek przetrwał jednak bez większych uszkodzeń strukturalnych — co było rzadkością wśród synagog w Polsce. Po wojnie przez dziesięciolecia stał nieużywany; restoracja przeprowadzona w latach osiemdziesiątych przywróciła wnętrzu znaczną część pierwotnej świetności. Dziś Synagoga Tempel należy do aktywnej wspólnoty reformowanej i jest regularnie otwarta dla zwiedzających.

Festiwal Kultury Żydowskiej, odbywający się każdego roku w czerwcu-lipcu w Kazimierzu, czyni z Templa jedno ze swoich głównych miejsc — tutaj odbywają się koncerty, wykłady i modlitwy ekumeniczne przyciągające uczestników z całego świata.

Synagoga Tempel jest przykładem architektury mauretańskiej w jej środkowoeuropejskiej wersji — stylu popularnego wśród budowniczych wielkich synagog reformowanych w XIX wieku jako świadomy kontrast z gotykiem kościołów i klasycyzmem ratuszy. Fasada przy ulicy Miodowej, choć skromniejsza niż wnętrze, sygnalizuje niejednoznaczne podkowiaste łuki okienne i glazurowane kafle nadbudówki.

Wnętrze jest trójnawowe, z galerią żeńską biegnącą po trzech stronach nawy głównej. Kolumny galerii ozdobione są kapitelami z mauretańskim opracowaniem roślinnym. Sklepienie kolebkowe nawy głównej pokryte jest bogatą dekoracją stiukową z motywami geometrycznymi i floralnymi w tonacji złotej, kremowej i terakotowej. Witraże okien absydy przedstawiają motywy roślinne bez postaci figuralnych — zgodnie z zasadami judaizmu. Aron HaKodesh, usytuowany we wschodniej absydzie, flankują pilastry z pozłacanymi kapitelami.

Organy — oryginalnie zainstalowane w XIX wieku, a po wojnie odrestaurowane — stoją na galerii zachodniej i nadal są używane podczas nabożeństw reformowanych. To jeden z nielicznych zachowanych organów synagogalnych w Polsce czynnych liturgicznie.

Synagoga Tempel jest czynnym miejscem modlitwy gminy reformowanej, otwartym jednocześnie dla zwiedzających. Nakrycie głowy nie jest obowiązkowe — reforma żydowska nie wymaga go, choć niektórzy mężczyźni zakładają kipę z szacunku. Brak mechitzy: mężczyźni i kobiety siedzą razem w nawie głównej.

Fotografowanie jest dozwolone; warto zachować dyskrecję wobec osób modlących się. Datek przy wejściu jest przyjęty — kaseta przy drzwiach. Godziny otwarcia zmieniają się sezonowo i w zależności od harmonogramu nabożeństw; aktualne informacje przez Synagogę Tempel Kraków lub Festiwal Kultury Żydowskiej.

Ubiór stosowny — ramiona zakryte. Synagoga organizuje regularnie oprowadzania tematyczne i wieczory kulturalne w ramach programu Kazimierza.

Zasady wizyty:

• • Nakrycie głowy mężczyzn: nie wymagane
• • Separacja płci: nie
• • Fotografia: dozwolona
• • Datek: oczekiwany

Synagoga Tempel mieści się przy ulicy Miodowej 24, trzysta metrów od Starej Synagogi i czterysta metrów od Synagogi Remuh. Mercedes V-Class dowozi bezpośrednio pod Miodową od strony ulicy Starowiślnej lub Dietla. Parking: Plac Nowy (350 m), ulica Bożego Ciała (250 m). Dojście z Rynku Głównego piechotą — dwadzieścia pięć minut.