Synagoga Nożyków: jedyna ocalała synagoga Warszawy

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Synagogę Nożyków ufundowało małżeństwo Rywka i Zalman Nożyk — zamożni warszawscy kupcy — aktem darowizny na rzecz gminy żydowskiej. Budowa trwała od 1898 roku; konsekracja odbyła się w 1902 roku. Zalman Nożyk nie doczekał otwarcia — zmarł w trakcie budowy. Rywka Nożyk ukończyła dzieło i przekazała synagogę gminie pod warunkiem, że będzie ona czynna przez stulecia. Budynek, zaprojektowany przez Stefana Szyllera, łączył elementy romanizmu z nawiązaniami do stylu mauretańskiego, tworząc architekturę decentną i dostojną, wpisującą się w tkankę kamienicy przy ulicy Twardej.

Przed 1939 rokiem Warszawa była największym skupiskiem Żydów w Europie po Nowym Jorku. Żydowska populacja liczyła 375 000 osób — 29 procent mieszkańców miasta. W samej tylko dzielnicy Muranów, Nalewki i okolicznych ulicach działały dziesiątki synagog, tysięce sklepów, szkół, teatrów i instytucji kulturalnych. Synagoga Nożyków była jedną z wielu — dostatecznie prestiżową, by gościć ważne uroczystości gminy, lecz nie największą ani najbardziej okazałą. Wielka Synagoga na Tłomackiem, zniszczona przez Niemców 16 maja 1943 roku w dramatycznym finale powstania w getcie, była największą i najważniejszą.

Niemcy zajęli Synagogę Nożyków we wrześniu 1939 roku. Przez lata okupacji budynek służył za stajnię i magazyn paszy dla koni — co paradoksalnie uchroniło go od spalenia, bo miał wartość użytkową. Wnętrze zostało całkowicie zniszczone: skradziono lub zniszczono wszystkie elementy liturgiczne, obrabowano bimę i Aron HaKodesh. Struktura murowana przetrwała.

Po wojnie synagoga stała zdewastowana przez kilka dekad. Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie, dysponująca minimalnymi zasobami, nie była w stanie natychmiast przeprowadzić restauracji. Przełom nastąpił w 1977 roku, gdy Ronald Lauder — filantrop i przyszły ambasador USA w Austrii — sfinansował projekt restauracji. Prace zakończono w 1983 roku; Synagoga Nożyków wróciła do użytku kultowego jako siedziba Gminy Wyznaniowej Żydowskiej Warszawy. Dziś jest to czynna ortodoksyjna synagoga, w której odprawiają się regularne nabożeństwa, ceremonie bar micwy i chuppy.

Synagoga Nożyków jest budynkiem dwupiętrowym z kopułą nad nawą główną, wkomponowanym w zabudowę kamienicową ulicy Twardej. Architekt Stefan Szyllerze połączył elementy romanizmu — okna rundbogenstil, boniowane filary — z orientalnymi akcentami w dekoracji stiukowej wnętrza. Fasada zewnętrzna jest stosunkowo stonowana, z okrągłymi oknami i portalu arkadowego.

Wnętrze sali głównej, nakryte sklepieniem z centralnym świetlikiem pod kopułą, organizowane jest przez cztery pilastry wyznaczające przestrzeń nawy. Bimah stoi centralnie, z pulpitem zwróconym ku Aron HaKodesh w ścianie wschodniej. Galeria żeńska (mechitza) biegnie po trzech stronach nawy na poziomie pierwszego piętra; wejście oddzielną klatką schodową. Aron HaKodesh zdobiony jest kolumnami i złoceniami, z ner tamid zawieszonym przed arką. Witraże okien wykonano po restauracji w latach osiemdziesiątych.

Synagoga Nożyków jest czynną ortodoksyjną bożnicą i siedzibą Gminy Wyznaniowej Żydowskiej Warszawy. Zwiedzanie odbywa się między nabożeństwami — zazwyczaj niedziela-czwartek 10:00-20:00, piątek 10:00-godzinę przed zmrokiem. W szabat i święta synagoga jest zamknięta dla turystów. Wstęp płatny.

Nakrycie głowy obowiązkowe dla mężczyzn — kipa dostępna przy wejściu. Kobiety wchodzą do galerii żeńskiej; oddzielne wejście. Fotografowanie wewnątrz bezwzględnie zabronione. Datek przy kasie lub do puszki — wspiera działalność gminy i restaurację obiektu.

Zasady wizyty:

• • Nakrycie głowy mężczyzn: wymagane
• • Separacja płci: tak (ortodoksyjna)
• • Fotografia: NIE dozwolona
• • Datek: oczekiwany

Synagoga Nożyków mieści się przy ulicy Twardej 6, w odległości dwustu metrów od dawnego placu getta przy Pomniku Bohaterów Getta i czterystu metrów od Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Mercedes V-Class dociera od strony ulicy Siennej lub Złotej. Parking w okolicy: ul. Grzybowska, ul. Sosnowa, podziemny przy centrum handlowym Złote Tarasy (700 m). Czas dojścia z Dworca Centralnego — dziesięć minut pieszo.