Maharal z Pragi — Rabbi Judah Loew ben Bezalel

Wszystkie Heritage Journeys

Rabbi Judah Loew ben Bezalel urodził się około 1525 roku w Poznaniu, w rodzinie o głęboko zakorzenionych tradycjach rabinicznych — jego przodkowie wywodzili się z kręgów uczonych Nadrenii i Czech. Wychowany w środowisku, które łączyło ścisłe studium Talmudu z otwartością na filozofię żydowską i jej dialog z myślą europejską, wykazał już we wczesnej młodości wyjątkowe zdolności intelektualne.

Przez blisko dwadzieścia lat, od 1553 do 1573 roku, piastował urząd głównego rabina Moraw z siedzibą w Nikolsburgu (Mikulov). Okres ten był niezwykle owocny: Maharal prowadził yesziwę przyciągającą uczniów z całej Europy Środkowej, rozwijał metody nauczania Tory i doskonalił swój oryginalny system filozoficzno-teologiczny. Uznawał, że powszechnie stosowane w jego epoce streszczenia i skróty talmudyczne prowadzą do powierzchownego rozumienia halachy, i postulował powrót do integralnej nauki całego Talmudu.

W 1573 roku przeniósł się do Pragi, gdzie — z krótką przerwą na urząd rabina we Frankfurcie nad Menem (1597–1599) — działał niemal do końca życia. W 1592 roku cesarz Rudolf II przyjął go na prywatnej audiencji — jedno z niewielu odnotowanych historycznie spotkań między władcą chrześcijańskim a żydowskim myślicielem epoki. W 1598 roku Maharal objął stanowisko głównego rabina Pragi i sprawował je aż do śmierci w 1609 roku.

Maharal był płodnym autorem: spuściznę jego pisarską tworzą dziesiątki dzieł, z których najważniejsze to Tiferet Yisrael (Chwała Izraela) — analiza roli Tory w życiu narodu żydowskiego, Gevurot Hashem (Potęga Boga) — komentarz do wyjścia z Egiptu, Netzach Yisrael (Wieczność Izraela) — rozważania o wygnaniu i odkupieniu, Be'er ha-Golah (Studnia Wygnania) — obrona tradycji ustnej, oraz Netivot Olam (Drogi świata) — traktat o etyce żydowskiej. Każde z tych dzieł cechuje oryginalne połączenie interpretacji aggadycznej, filozofii neoplatońskiej i kabalistycznej symboliki.

Pochowany na Starym Cmentarzu Żydowskim w Pradze, Rabbi Judah Loew spoczął obok pokoleń praskich uczonych. Jego grób — łatwo rozpoznawalny po kamiennym lwie przy nagrobku — od czterech stuleci jest miejscem pielgrzymek ludzi z całego świata, pragnących wyrazić szacunek dla dziedzictwa jednego z największych myślicieli żydowskich epoki nowożytnej.

Centralną kategorią filozofii Maharala jest pojęcie całości (hebr. shalem — שָׁלֵם) w przeciwieństwie do fragmentaryczności. Twierdził, że Tora jest doskonałym i niepodzielnym bytem, a Żydzi — jako naród — posiadają ontologiczne powołanie do jej realizacji w świecie. Wygnanie (galut — גָּלוּת) nie jest karą historyczną, lecz metafizycznym stanem niedoboru, który zostanie przezwyciężony w czasach mesjańskich przez powrót do jedności.

W filozofii historii Maharal opierał się na korespondencji pomiędzy porządkiem naturalnym a porządkiem duchowym: cztery imperia historyczne (babilońskie, perskie, greckie, rzymskie) odpowiadają czterem żywiołom, a ich upadek jest wpisany w strukturę rzeczywistości. Naród żydowski jest w tej koncepcji piątym elementem — transcendującym naturalny porządek rzeczy.

W pedagogice Maharal był pionierem. Krytykował panujące metody nauczania, które wprowadzały dzieci od razu w złożone komentarze, z pominięciem porządkowego studium Tory i Miszny. Postulował nauczanie stopniowe, dostosowane do etapu rozwoju ucznia — koncepcja uderzająco bliska nowożytnej pedagogice.

Jego wpływ na późniejszą myśl żydowską jest trudny do przecenienia. Chasydyzm — urodzony sto lat po śmierci Maharala — przejął wiele jego kategorii: ideę cadyka jako duchowego centrum wspólnoty, symbolikę liczby siedem i cztery, medytację nad literami Tory. Rabbi Schneur Zalman z Liadów, założyciel chasydyzmu Chabad, cytuje Maharala jako jeden ze swoich zasadniczych autorytetów filozoficznych.

Legenda o Golemie — ulepionej z gliny istocie ożywionej Imieniem Bożym — związana jest z postacią Maharala co najmniej od XVII wieku, choć jej najszersza wersja literacka pochodzi z okresu oświecenia i romantyzmu. Niezależnie od literackiego życia tej opowieści, stanowi ona odzwierciedlenie powszechnego przekonania o wyjątkowych zdolnościach teurgicznych i autorytecie Maharala w oczach prażan — zarówno żydowskich, jak i nieżydowskich.

Synagoga Wysoka (Hohe Synagoge) i synagoga Maiselova w Pradze związane są z epoką, w której Maharal był najważniejszą postacią praskiego życia religijnego. Stary Cmentarz Żydowski — jeden z najstarszych zachowanych cmentarzy żydowskich w Europie — przechował jego grób przez cztery stulecia wojen, pogromów i Holocaustu. Sam cmentarz wpisany jest na listę europejskiego dziedzictwa kulturowego i objęty ochroną konserwatorską UNESCO.

Współcześnie dzieła Maharala są przedmiotem badań w akademiach żydowskich na całym świecie. Wydania krytyczne jego pism ukazują się regularnie w Izraelu i Stanach Zjednoczonych; jego koncepcje pedagogiczne są przywoływane w dyskusjach o reformie edukacji żydowskiej. Praga pozostaje miejscem pielgrzymek dla uczniów szkół chasydyzmu, mitnagdyzmu i nowoczesnej ortodoksji jednakowo.

Grób Maharala znajduje się na Starym Cmentarzu Żydowskim w Pradze (Starý Židovský hřbitov), w zabytkowej dzielnicy Josefov. Wejście dla zwiedzających prowadzi od strony ulicy U Starého hřbitova. Cmentarz wchodzi w skład Muzeum Żydowskiego w Pradze — bilety należy nabyć z wyprzedzeniem, szczególnie w sezonie wiosenno-letnim.

Wedle żydowskiego zwyczaju nawiedzający grób pozostawiają na nagrobku kamyki (hebr. eben — אֶבֶן) zamiast kwiatów — jest to wyraz szacunku, a nie obdarowywania. Kobiety i mężczyźni modlą się razem, choć niektórzy odwiedzający stosują rozdzielność płci zgodnie z własną tradycją; prosimy o wzajemny szacunek w tej kwestii.

Z centrum Pragi do Josefova można dotrzeć tramwajem linii 17 lub 18 (przystanek Náměstí Jana Palacha). Mercedes V-Class z prywatnym szoferem umożliwia wygodny dojazd na miejsce bez konieczności orientacji w praskiej sieci komunikacyjnej — kierowca oczekuje na zakończenie wizyty i może następnie zawieźć gości do innych punktów trasy, takich jak Synagoga Stara Nowa, synagoga Maiselova czy plac Staromiejski. Przejazd z krakowskiego rynku wynosi cztery do czterech i pół godziny; z centrum Brna — dwie godziny.

Lokalizacja

Old Jewish Cemetery, Prague

Wyślij zapytanie