Tarnów: Bima pod gołym niebem

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Pierwsze przywileje osiedleńcze dla Żydów Tarnowa wydał Hetman Jan Tarnowski w 1581 roku. Społeczność uformowała się szybko — do końca XVII wieku liczyła już około 1000 osób, skupionych w dzielnicy żydowskiej między ulicami Żydowską, Wekslarską, Wałową i Pilzneńską. Centrum tej dzielnicy stanowiła Stara Synagoga, zbudowana w pierwszej połowie XVII wieku w stylu manierystycznym — z charakterystyczną wolnostojącą bimą wspartą na czterech kolumnach, sklepioną kopułą. Bimę tego rodzaju, oddzieloną od ścian, była typowa dla synagog galicyjskich i podkarpackich Rzeczypospolitej.

Pod władzą Habsburgów od 1772 roku (po pierwszym rozbiorze) Tarnów stał się ważnym ośrodkiem rabinicznym Galicji. Pierwsza połowa XIX wieku — Rabbi Aryeh Leib Lipschitz, autor responsa "Aryeh d-Bei Ilai", prowadził w Tarnowie dom nauki przyciągający studentów z całej Galicji. Druga połowa XIX wieku — emancypacja prawna, otwarcie szkół żydowskich (cheder, później Tarbut), rozwój ruchów chasydzkich (Dzików, Sącz, Bobov, Belz) oraz świeckiego ruchu maskilim (oświeceniowego).

W spisie z 1931 roku Żydzi tarnowscy stanowili 45 procent z 55 tysięcy mieszkańców — najwyższy odsetek wśród miast Małopolski poza Krakowem. Działały w mieście: 25 synagog (Stara, Nowa, sztiblach chasydzkich, modlitewnie cechowe rzemieślnicze), gimnazjum hebrajskie Tarbut, gimnazjum Mizrachi, szpital żydowski przy ulicy Szpitalnej, sierociniec, bank Spółdzielczy, dwie żydowskie gazety codzienne, klub sportowy Makabi, Towarzystwo Dramatyczne. Z tarnowskiego żydostwa wyszli: Abraham Chametz (przedwojenny przewodniczący Gminy Żydowskiej), Yitzhak Goldfluss (historyk, autor Yizkor Book Tarnowa), Edward Goldstaub (lekarz społeczny, zamordowany w pierwszej egzekucji 1942).

Niemiecka okupacja rozpoczęła się 8 września 1939 roku. Już w listopadzie spalono Starą Synagogę — pozostała tylko murowana bima, której nie można było spalić. Latem 1940 wprowadzono obowiązek pracy przymusowej i opaskę z gwiazdą Dawida. Marzec 1941 — utworzono getto w obrębie historycznej dzielnicy żydowskiej, zamykając w nim do 40 000 Żydów z Tarnowa i okolic (Brzeska, Dąbrowy Tarnowskiej, Ryglic, Tuchowa).

Pierwsza wielka egzekucja rozpoczęła się 11 czerwca 1942 roku — sześć dni rozstrzeliwań na Nowym Cmentarzu Żydowskim i w lesie Krzyż na obrzeżach miasta. Zamordowano ponad 12 000 osób — głównie chorych, starszych, dzieci. Pozostałych deportowano w tym samym tygodniu do obozu zagłady w Bełżcu. Kolejne akcje deportacyjne — wrzesień i listopad 1942. Ostateczna likwidacja getta — 2-3 września 1943 — rozdzieliła ostatnich 7000 mieszkańców: zdolnych do pracy do Płaszowa, pozostałych — do Auschwitz-Birkenau.

Po wojnie do Tarnowa wróciło około dwustu ocalałych — głównie z ZSRR i obozów. Większość wyemigrowała do Izraela i Stanów Zjednoczonych w latach 1946-1957. Dziś w Tarnowie nie ma czynnej gminy żydowskiej. Pamięć podtrzymują Komitet Opieki nad Zabytkami Kultury Żydowskiej (od 1992, prowadzi cmentarze) oraz Muzeum Okręgowe w Tarnowie (od 2003, dokumentacja cmentarzy i miejsc pamięci, archiwum dokumentów żydowskich).

W odróżnieniu od Krakowa czy Pragi — Tarnów nie ma odrodzonej dzisiejszej społeczności. W odróżnieniu od Lublina czy Warszawy — Tarnów ma materialne ślady: bimę Starej Synagogi pod gołym niebem, Nowy Cmentarz Żydowski z 4000 zachowanymi macewami, Stary Cmentarz średniowieczny, Plac Bohaterów Getta z fragmentem oryginalnego muru. Te ślady są tym, co czyni Tarnów miejscem szczególnym dla tych, którzy szukają korzeni rodzinnych w Galicji środkowej.

Pełne zwiedzanie dzielnicy żydowskiej Tarnowa zajmuje cztery godziny pieszo. Cała trasa mieści się w obrębie historycznej dzielnicy żydowskiej (ulice Żydowska, Wekslarska, Wałowa, Pilzneńska) plus dwa cmentarze (Stary przy ulicy Szpitalnej i Nowy przy ulicy Nowodąbrowskiej). Dystanse między obiektami pieszo dwadzieścia do trzydziestu minut, z V-Classem pięć do siedmiu minut.

Rekomendowany start — Plac Bohaterów Getta o dziesiątej rano. Plac przyjęty po wojnie jako miejsce pamięci ofiar getta — w jego centrum fragment oryginalnego muru getta z pomnikiem ofiar likwidacji 1942 roku oraz tablicami z imionami zlikwidowanych ulic dawnej dzielnicy żydowskiej. Wstęp wolny, godzina spaceru.

Stąd pięć minut spacerem ulicą Żydowską do bimy Starej Synagogi. Wolnostojąca konstrukcja z 1630 roku — cztery kamienne kolumny w stylu manierystycznym wsparte na kwadratowej podstawie, sklepione kamienną kopułą z fragmentami oryginalnych ornamentów. Stoi otwarta pod gołym niebem przy ulicy Żydowskiej 13, bez ścian, bez dachu, w obrębie ogrodzonej działki. Otwarte całą dobę, bez wstępu. Jedyny ocalały fragment XVII-wiecznej Starej Synagogi spalonej przez Niemców 9 listopada 1939 roku — uznawany za jeden z najbardziej poruszających pomników nieobecności w Polsce. Pół godziny na zwiedzanie z czytaniem dokumentacji historycznej (tablice informacyjne w polskim, angielskim, niemieckim).

Z bimy dziesięć minut spacerem do mikwy przy ulicy Żydowskiej — budynek dawnej łaźni rytualnej z końca XIX wieku, zachowany w dzielnicy żydowskiej, dziś niedostępny wewnątrz ale zachowany na zewnątrz. Spacer ulicami dawnej dzielnicy: Żydowska, Wekslarska, Wałowa, Pilzneńska — fragmenty starej zabudowy mieszkalnej, miejsca dawnych sklepów koszernych, jeszywa Mizrachi (dziś zwykła kamienica). Godzina.

V-Classem dziesięć minut na Nowy Cmentarz Żydowski przy ulicy Nowodąbrowskiej 192. Założony 1583 roku, największy zachowany cmentarz żydowski w Małopolsce po Krakowie. 4000 zachowanych macew w stylu galicyjskim — barokowym i rokokowym. Ohel cadyków rodziny Halbersztamów (dynastia Sącz-Bobov), pomnik ofiar likwidacji getta z 1942 roku, pomnik dzieci zamordowanych w pierwszej egzekucji 11 czerwca 1942. Wstęp po umówieniu z Komitetem Opieki nad Zabytkami Kultury Żydowskiej (kontakt przez Muzeum Okręgowe). Wstęp bezpłatny, datek mile widziany. Półtorej godziny dla rozsądnego zwiedzania.

V-Classem pięć minut na Stary Cmentarz Żydowski przy ulicy Szpitalnej. Średniowieczny cmentarz, jeden z najstarszych w Polsce południowej. Częściowo zachowany — kilkadziesiąt macew z XVI-XVIII wieku w wciąż dostępnej części. Wstęp po umówieniu. Czterdzieści minut.

Po zakończeniu — Muzeum Okręgowe w Tarnowie (Rynek 21) prowadzi archiwum dokumentów żydowskich z okresu przedwojennego, dostępne po wcześniejszym umówieniu wizyty. Dla osób śledzących korzenie rodzinne — godzina w archiwum może być najważniejszą częścią dnia.

W odróżnieniu od żywych dzielnic żydowskich Krakowa, Pragi czy Budapesztu — Tarnów nie ma dziś czynnej społeczności żydowskiej. Ostatnia gmina formalnie rozwiązała się w latach pięćdziesiątych. W mieście nie działa synagoga, nie ma kuchni koszernej ani szkoły żydowskiej.

Pamięć podtrzymują dwie instytucje: Komitet Opieki nad Zabytkami Kultury Żydowskiej w Tarnowie (od 1992, prowadzi konserwację Starego i Nowego Cmentarza Żydowskiego, dokumentację macew, otwarcia dla zwiedzających) oraz Muzeum Okręgowe w Tarnowie (od 2003, oddział "Tarnów — Żydzi"). Muzeum prowadzi archiwum dokumentów żydowskich, fotografie przedwojenne, Yizkor Book Tarnowa (wydany w Tel Awiwie 1968 przez ocalałych), świadectwa ocalałych z lat 1990-2010.

Coroczne wydarzenia pamięci: 11 czerwca — rocznica pierwszej wielkiej egzekucji 1942, uroczystości na Nowym Cmentarzu Żydowskim i w lesie Krzyż. Wrzesień — rocznica ostatecznej likwidacji getta 2-3 września 1943, uroczystości na Placu Bohaterów Getta. Festiwal Galicja — corocznie czerwiec, koncerty klezmerskie i wykłady w obrębie historycznej dzielnicy żydowskiej (organizowane przez Muzeum Okręgowe).

Wizyta w żydowskim Tarnowie wymaga umówienia z Komitetem Opieki nad Zabytkami Kultury Żydowskiej lub Muzeum Okręgowym (minimum tydzień przed wizytą). Cmentarze są zamknięte na klucz — wymagają otwarcia przez opiekuna. Bima Starej Synagogi i Plac Bohaterów Getta są otwarte całą dobę bez wstępu.

Etykieta wejścia na cmentarze: mężczyźni z nakryciem głowy (kipa, kapelusz, czapka — dostępne przy bramie po umówieniu, lub własne). Nie wchodzi się na groby. W szabat (piątek wieczór — sobota wieczór) cmentarze są zamknięte. Wstęp bezpłatny, przyjęty dobrowolny datek na utrzymanie cmentarzy (zwykle 50-100 PLN na osobę, gotówka).

Bima Starej Synagogi nie wymaga kipy ani szczególnych formalności — to pomnik pod gołym niebem, otwarty całą dobę. Plac Bohaterów Getta podobnie.

Kuchnia koszerna w Tarnowie — brak. W mieście opcje wegetariańskie dostępne w restauracjach przy Rynku (Bristol, Restauracja Pasaż, Pueblo Mexican). Dla ścisłej koszerności rekomendujemy posiłki spakowane z Krakowa (Olive Tree dostarcza catering) lub posiłki w Krakowie przed wyjazdem.

Mercedes V-Class z Krakowa do Tarnowa — godzina i dwadzieścia minut autostradą A4, 86 kilometrów. Z Warszawy — 3 godziny 30 minut, 308 kilometrów. Z lotniska Kraków-Balice (KRK) — godzina i czterdzieści pięć minut.

Godziny szczytu w okolicach Krakowa (07:00-09:00 oraz 15:30-17:30) mogą wydłużyć przejazd o piętnaście do dwudziestu pięciu minut — rekomendujemy wyjazd o ósmej rano lub po dziewiątej trzydzieści.

Parking V-Classa w Tarnowie: największy bezpłatny parking przy ulicy Bernardyńskiej (200 metrów od Rynku), płatne miejsca przy Placu Sobieskiego i ulicy Wałowej. Parking przy Nowym Cmentarzu Żydowskim — przy bramie (Nowodąbrowska 192), parking przy Starym Cmentarzu — Szpitalna. Mercedes V-Class mieści się we wszystkich miejscach standardowych.

Lokalne transfery V-Classem w Tarnowie: Plac Bohaterów Getta - bima Starej Synagogi pięć minut pieszo, bima - Nowy Cmentarz Żydowski dziesięć minut V-Classem, Nowy Cmentarz - Stary Cmentarz pięć minut, cała pętla około osiem kilometrów.

Rekomendowany format dnia z Krakowa: 8:00 wyjazd z hotelu w Krakowie, 9:30 przybycie do Tarnowa (Plac Bohaterów Getta), 9:30-11:00 Plac Bohaterów Getta i bima Starej Synagogi plus spacer dzielnicą żydowską, 11:00-12:30 Nowy Cmentarz Żydowski, 12:30-13:30 lunch (Bristol lub Restauracja Pasaż przy Rynku), 13:30-14:30 Stary Cmentarz Żydowski, 14:30-15:30 Muzeum Okręgowe (archiwum), 15:30-17:00 powrót do Krakowa. Razem 9 godzin door-to-door. Dla osób śledzących korzenie rodzinne — drugi dzień z noclegiem w Tarnowie (Hotel Bristol Tradition lub Hotel Tarnovia) dla pełnej pracy w archiwum Muzeum.