Litzmannstadt: Drugie żydowskie miasto Polski

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Pierwszych Żydów w Łodzi odnotowano w XV wieku, ale stała społeczność powstała dopiero w XIX wieku, kiedy car Aleksander I zarządził w 1820 roku powstanie miasta przemysłowego dla potrzeb tekstylnej produkcji Królestwa Polskiego. Z 11 osiedlonych żydowskich rodzin w 1809 roku, populacja rosła równolegle z miastem: 100 osób w 1820, 13 000 w 1860, 100 000 w 1900, 233 000 w 1939 — co stanowiło 35 procent ludności Łodzi.

Żydowskie życie skupiło się w dwóch obszarach: w Starym Mieście wokół ulicy Wolborskiej i Placu Wolności, gdzie powstała Wielka Synagoga (1881-1887, w stylu mauretańskim, drugą co do wielkości synagoga w Polsce po Tłomackiem w Warszawie) oraz w Bałutach — robotniczej dzielnicy na północy miasta, gdzie żyła większość ubogiej żydowskiej klasy pracującej. Dodatkowo działały synagogi: Reicher (Rewolucji 1905 roku, jedyna ocalała), Alte Schul (Stara Synagoga przy Wolborskiej), Wilker Schul (przy Zachodniej) oraz dziesiątki sztiblach chasydzkich (Ger, Aleksander, Skierniewice).

Specyfiką łódzkiego żydostwa było jego głębokie zaangażowanie w przemysł tekstylny. Wielkie rody Poznańskich, Geyerów, Silbersteinów, Heimanów zbudowały imperia fabryczne — Pałac Poznańskich (dziś Manufaktura) z największą prywatną synagogą Polski, Fabryka Silbersteina, kompleks Geyera (dziś Centralne Muzeum Włókiennictwa). Po drugiej stronie skali — łódzkie robotniczki żydowskie były organizowane przez Bund (najsilniejszy oddział partii w Polsce poza Warszawą), Poalej Syjon Lewica, Tarbut. Łódzka literatura jidysz miała własną szkołę — Yung Vilne miało odpowiednik w łódzkiej Yung Yidish z poetami Mosze Brodersonem, Itzikiem Manger (okresy pobytu).

Życie społeczne dzielnicy: Beit Yaakov (szkoła religijna dla dziewcząt, druga w świecie po krakowskiej), gimnazjum hebrajskie Tarbut, gimnazjum Mizrachi, gimnazjum Borochow (jidyszystyczne, świeckie), trzy gazety codzienne (Lodzer Tageblat, Najer Folksblat, Hajnt), Klub Sportowy Hakoach, Towarzystwo Dramatyczne Awangarda. Z łódzkiego żydostwa wyszli: Artur Rubinstein (pianista), Jan Kiepura (operowy tenor — ojciec polski, matka żydowska), poetka Hadassah Rubin, malarz Maurycy Trębacz.

8 września 1939 roku Niemcy zajęli Łódź. 11 kwietnia 1940 włączyli ją do III Rzeszy jako część Reichsgau Wartheland, zmieniając nazwę na Litzmannstadt (na cześć generała Karla Litzmanna, niemieckiego dowódcy zwycięskiej bitwy o Łódź 1914). 8 lutego 1940 ogłoszono dekret o utworzeniu getta w Bałutach — 4,13 km² wokół ulic Łagiewnickiej, Brzezińskiej, Limanowskiego, Drewnowskiej, w jednej z najuboższych dzielnic miasta. Do 30 kwietnia 1940 zamknięto w nim 164 000 Żydów Łodzi plus 38 000 z okolicznych miast oraz transporty zachodnioeuropejskie — Wiednia, Berlina, Frankfurtu, Hamburga, Pragi, Luksemburga.

Charakterystyka getta Litzmannstadt: pod kierownictwem Mordechaja Chaima Rumkowskiego (Przełożonego Starszych Żydów) getto przekształciło się w gigantyczną fabrykę pracy niewolniczej dla niemieckiej armii — szyto mundury, produkowano amunicję, naprawiano sprzęt. Filozofia Rumkowskiego "ratowania przez pracę" miała czynić getto niezbędnym dla niemieckiej machiny wojennej i tym samym chronić jego mieszkańców. W praktyce — getto przetrwało dłużej niż jakiekolwiek inne w Europie (cztery i pół roku, do sierpnia 1944), ale za cenę uczestnictwa w eliminacji "niezdolnych do pracy" — w styczniu 1942 deportacje do Kulmhof (Chełmno) rozpoczęły się od dzieci, starców i chorych.

W ciągu czterech i pół roku getta z 233 000 łódzkich Żydów do sierpnia 1944 pozostało około 73 000. Ostateczna likwidacja getta — sierpień 1944 — przewiozła wszystkich z Bahnhof Radegast (stacja Marysin) do Auschwitz-Birkenau. Ostatni transport — 30 sierpnia 1944. Po likwidacji 800 osób pozostało w getcie jako "ekipa porządkowa" — większość rozstrzelano przed ucieczką Niemców w styczniu 1945. Z 233 000 łódzkich Żydów wojnę przeżyło około 12 000 — głównie w ZSRR oraz transporty zachodnie 877 osób uratowane przez Raoula Wallenberga i Carla Lutza w Budapeszcie. Po wyzwoleniu 19 stycznia 1945 do Łodzi wróciło około 38 000 ocalałych z różnych miast, ale fala emigracji 1946-1968 redukcję do kilkuset osób.

Trasa pamięci łódzkiego getta i Bałut zajmuje sześć do siedmiu godzin pieszo plus transferami V-Classem między obiektami. W odróżnieniu od Kazimierza w Krakowie czy Josefova w Pradze, w Łodzi nie ma zwartego "kwartału żydowskiego" do zwiedzania pieszo — getto Litzmannstadt obejmowało cztery kilometry kwadratowe, a kluczowe miejsca pamięci są rozrzucone w promieniu kilkunastu kilometrów. V-Class i kierowca podążający pieszo z gośćmi to forma optymalna.

Rekomendowany start — Stacja Radegast (Stacja Marysin, ulica Stalingradu) o 10:00. Miejsce, z którego od stycznia 1942 do sierpnia 1944 deportowano 175 000 Żydów łódzkich do Kulmhof (Chełmno) i Auschwitz-Birkenau. Pomnik z 1999 roku — Tunel Pamięci 140 metrów długości z imionami ofiar, betonowy obelisk i fragment oryginalnego wagonu kolejowego. Otwarte codziennie, wstęp bezpłatny, godzina dla rozsądnego zwiedzania.

Stąd V-Classem dziesięć minut do Parku Ocalałych (Park Ocalałych przy ulicy Wojska Polskiego 83) — przestrzeń pamięci utworzona w 2004 roku z inicjatywy łódzkich ocalałych. Aleja Drzew Ocalałych — drzewa zasadzone przez przeżyjące rodziny, każde z tabliczką. Pomnik Czterech Synagog (postumenty czterech zniszczonych głównych synagog Łodzi). Centrum Dialogu im. Marka Edelmana z wystawą o getcie. Półtorej godziny.

Trzeci punkt — Nowy Cmentarz Żydowski przy ulicy Brackiej 40. V-Classem dziesięć minut z Parku Ocalałych. Największy zachowany cmentarz żydowski w Europie, 42 hektary, ponad 230 000 grobów. Założony w 1892 roku. W obrębie cmentarza — sekcja "Pole Getta" (Getto-Feld), gdzie pochowano 43 000 Żydów zmarłych w getcie w latach 1940-1944, oraz mauzoleum rodziny Poznańskich (największy żydowski grobowiec w Europie). Dwie do trzech godzin dla podstawowego obejścia, więcej dla osób szukających konkretnych grobów.

Czwarty punkt — Bałuty same. V-Classem pięć minut z cmentarza, lub piętnaście minut pieszo. Spacer ulicami dawnego getta: Łagiewnicka, Brzezińska, Limanowskiego. Plac Kościelny — historyczny rynek getta. Ulica Lutomierska — siedziba Judenratu (Rumkowskiego). Stara Synagoga Reicher przy Rewolucji 1905 roku 28 — jedyna ocalała synagoga Łodzi (przedwojenne nazwy ulic zmieniono po 1945), zbudowana 1900, dziś czynna jako jedyna synagoga gminy łódzkiej. Otwarte poniedziałek-piątek 10:00-16:00. Godzina.

Po zakończeniu — Manufaktura (kompleks dawnej fabryki Izraela Poznańskiego, dziś galeria handlowa z hotelem Andel's Vienna House w pałacu Poznańskich) na lunch, oraz Muzeum Miasta Łodzi w Pałacu Poznańskich (Ogrodowa 15) — stała wystawa o łódzkiej burżuazji żydowsko-niemiecko-polskiej XIX i XX wieku.

Współczesne życie żydowskie Łodzi jest dziś niewielkie — Gmina Wyznaniowa Żydowska w Łodzi liczy około 200 zarejestrowanych członków, ale faktyczna społeczność szeroko rozumiana sięga 600-1000 osób. Czynna jest jedna synagoga — Reicher przy ulicy Rewolucji 1905 roku 28, jedyna ocalała z czterech głównych przedwojennych. Gmina łódzka organizuje codzienne nabożeństwa szabatowe, lekcje hebrajskiego, klub seniora, programy edukacyjne we współpracy z Centrum Dialogu im. Marka Edelmana.

Centrum Dialogu im. Marka Edelmana, otwarte w 2010 roku przy Parku Ocalałych, jest centralną instytucją pamięci łódzkiego żydostwa. Prowadzi badania nad łódzkim gettem, archiwizuje świadectwa ocalałych, organizuje konferencje, wystawy, programy edukacyjne dla szkół. Festiwal "Czterech Kultur" (od 2002), corocznie we wrześniu, gromadzi koncerty, projekcje filmów, debaty o wielokulturowości przedwojennej Łodzi (żydowsko-polsko-niemiecko-rosyjskiej).

Wizyta w łódzkim Litzmannstadt to przede wszystkim trasa pamięci, nie zwiedzanie zabytków. Większość obiektów to pomniki, miejsca dawnych synagog (cztery z pięciu głównych zostały zburzone — Wielka Synagoga przez Niemców w listopadzie 1939, pozostałe w trakcie wojny), miejsca dawnych granic getta. Rekomendujemy przewodnika historycznego — Centrum Dialogu im. Marka Edelmana organizuje wycieczki tematyczne dla rodzin i indywidualnych gości po wcześniejszym umówieniu (minimum tydzień przed wizytą).

Etykieta: wstęp na Nowy Cmentarz Żydowski przy Brackiej — mężczyźni z nakryciem głowy (kipa, kapelusz lub czapka, dostępne przy bramie). Wstęp 10 PLN, w soboty zamknięte. Synagoga Reicher — kipa, kobiety w stosownej odzieży. Centrum Dialogu im. Marka Edelmana otwarte codziennie 10:00-18:00. Stacja Radegast otwarta codziennie, wstęp bezpłatny.

Kuchnia koszerna w Łodzi — niewielka oferta. Najbliższa restauracja koszerna to JCC Warszawa Tel Aviv (135 km). W Łodzi opcje wegetariańskie i wegańskie dostępne w centrum (Anatewka Kosher Style przy Manufakturze — kuchnia inspirowana żydowską, ale bez certyfikatu koszerności). Dla ścisłej koszerności rekomendujemy posiłki spakowane z Warszawy lub Krakowa.

Mercedes V-Class z Warszawy do Łodzi — 1 godzina 40 minut autostradą A2, 135 kilometrów. Z Krakowa — 3 godziny 20 minut autostradą A1, 295 kilometrów. Z Warszawy rekomendujemy jednodniowy program door-to-door (wyjazd 7:30, powrót 19:00). Z Krakowa lepiej dwa dni z noclegiem w Łodzi (Andel's by Vienna House w Pałacu Poznańskich-Manufaktura, lub Doubletree by Hilton).

Lokalne transfery w Łodzi V-Classem: Stacja Radegast - Park Ocalałych dziesięć minut, Park Ocalałych - Cmentarz Bracka dziesięć minut, Cmentarz Bracka - Bałuty/Synagoga Reicher dwadzieścia minut, Synagoga Reicher - Manufaktura/Pałac Poznańskich pięć minut. Cała pętla około 12 kilometrów, godzina jazdy łącznie.

Parking V-Classa: Manufaktura (parking podziemny dla 3500 aut, bezpłatny przez trzy godziny), Stacja Radegast (parking przy pomniku), Cmentarz Bracka (parking przy bramie), Park Ocalałych (parking przy ulicy Wojska Polskiego). Wszystkie miejsca przyjmują standardowy V-Class.

Rekomendowany format dnia z Warszawy: 7:30 wyjazd z hotelu w Warszawie, 9:15 przybycie do Łodzi (Stacja Radegast), 9:15-10:30 Stacja Radegast, 10:30-12:00 Park Ocalałych i Centrum Dialogu, 12:00-13:00 lunch (Manufaktura), 13:00-15:30 Cmentarz Bracka, 15:30-17:00 Bałuty pieszo plus Synagoga Reicher, 17:00-19:00 powrót do Warszawy. Dla osób śledzących korzenie rodzinne — drugi dzień w archiwum Centrum Dialogu im. Marka Edelmana (kolekcja Yizkor Books, dokumenty getta, świadectwa ocalałych).