Leopoldstadt: Wiedeń, którego już nie ma

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Pierwsza wzmianka o Żydach w Wiedniu pochodzi z 1194 roku. Średniowieczna społeczność, skupiona wokół dzisiejszego Judenplatz, została zniszczona w trakcie Wiener Gesera 1421 roku — pogromu i wypędzenia zarządzonego przez księcia Albrechta V, w wyniku którego prawie wszyscy wiedeńscy Żydzi zostali zamordowani lub wygnani. Pomnik Holokaustu projektu Rachel Whiteread na Judenplatz (otwarty 2000) upamiętnia również tę pierwszą katastrofę — fragmenty fundamentów średniowiecznej synagogi, odkryte w 1995 roku, są dziś dostępne w podziemnej sali.

Powrót Żydów do Wiednia nastąpił dopiero w XVII wieku, ale kolejne wypędzenie miało miejsce w 1670 roku — cesarz Leopold I wypędził społeczność i przemianował ich dzielnicę za Kanałem Dunaju z Werd na Leopoldstadt (Miasto Leopolda). Po zaledwie dwóch dekadach Habsburgowie ponownie wpuścili Żydów — pojedyncze rodziny finansierów (Schutzjuden), później całe gminy. Patent Tolerancyjny Józefa II z 1781 zniósł podstawowe ograniczenia, a w 1782 — pierwsza synagoga reformowana monarchii (Wiedeńska Świątynia, Stadttempel) została zatwierdzona do budowy.

Stadttempel przy Seitenstettengasse 4, zbudowany 1825-1826 w stylu klasycystycznym przez architekta Josepha Kornhäusela, jest do dziś główną synagogą Wiednia. Charakterystyka — całkowicie ukryty z zewnątrz w obrębie kamienicy mieszkaniowej, bez fasady identyfikującej go jako synagogę. Wymóg habsburski: synagogi w Wiedniu nie mogły mieć widocznej z ulicy fasady ani wejścia, mogły być budowane jedynie wewnątrz dziedzińców i kamienic. Ten przepis, opresyjny w intencji, zachował ironicznie Stadttempel — Kristallnacht 1938 spalił 89 z 90 wiedeńskich synagog, ale Stadttempela nie można było podpalić bez zniszczenia całej okolicznej zabudowy mieszkalnej.

Druga połowa XIX wieku to złoty wiek żydowskiego Wiednia. Po pełnej emancypacji 1867 roku społeczność rosła szybko — z 6000 w 1850 do 175 000 w 1910. Większość osiedlała się w Leopoldstadt (drugim dystrykcie) oraz Alsergrund (dziewiątym) i Brigittenau (dwudziestym). Leopoldstadt — z ulicami Taborstraße, Karmelitergasse, Praterstraße, Krummbaumgasse — stał się "Mazzeinsel" (Wyspą Macowych Macy) wiedeńskich Żydów. Tu mieściły się główne synagogi (Tempelgasse, Pazmanitengasse, Schiffschul, Polnische Schul), żydowskie szkoły, koszerne sklepy, dziesiątki sztiblach chasydzkich (Wiedeń przyciągał Żydów galicyjskich uciekających przed biedą), centrum literackie kawiarni Tournesol i Café Central.

Z Leopoldstadt i Wiednia wyszli Sigmund Freud, Theodor Herzl (założyciel syjonizmu, pochowany pierwotnie w Wiedniu, później przeniesiony na Górę Herzla w Jerozolimie), Stefan Zweig, Joseph Roth, Arnold Schönberg, Gustav Mahler (konwertowany w 1897), Bruno Schulz studiował w Wiedniu, Joseph Samuel Bloch, rabini Adolf Jellinek i Moritz Güdemann, kompozytorzy Korngold i Goldmark. Wiedeński Bund żydowskich naukowców, prawników, lekarzy i artystów był jednym z najgęstszych w Europie.

Anschluss 12-13 marca 1938 zmienił wszystko w ciągu dwudziestu czterech godzin. Pogromy na ulicach Leopoldstadt — Żydów zmuszano do mycia chodników szczoteczkami do zębów, golono pejsy publicznie, palono brody. W trakcie Nocy Kryształowej (9-10 listopada 1938) niemiecka i austriacka SA spaliła 89 z 90 wiedeńskich synagog. Przed wybuchem wojny 130 000 Żydów wiedeńskich zdołało wyemigrować — głównie do USA, Wielkiej Brytanii, Palestyny, Szanghaju. Pozostałych 65 000 deportowano w latach 1941-1942 do Łodzi, Mińska, Rygi, Treblinki, Sobiboru, Auschwitz. Wojnę przeżyło około 5800.

Po wojnie powrót Żydów był powolny — austriacka administracja długo nie uznawała restitucji, kraj nie chciał konfrontować swojego udziału w nazizmie. Dopiero w 1991 roku kanclerz Franz Vranitzky publicznie uznał austriacką współwinę. Dziś Israelitische Kultusgemeinde Wien (IKG) liczy około 8000 zarejestrowanych członków — najwyższa liczba od 1945. Czynne synagogi: Stadttempel (główna), Tempel Polnischer Israeliten (Polnische Schul, Leopoldsgasse 29), Beit Lerov (Tempelgasse 5), Sefardischer Tempel (Tempelgasse 5), oraz mniejsze sztiblach. Karmelitermarkt w Leopoldstadt — historyczny targ, dziś centrum żydowskiego odrodzenia z kawiarniami, koszernym sklepem, restauracją Neni am Naschmarkt.

Trasa pamięci żydowskiego Wiednia obejmuje dwa różne obszary: pierwszy dystrykt (Sródmieście) z Judenplatz, Stadttempelem i Muzeum Żydowskim Dorotheergasse oraz drugi dystrykt (Leopoldstadt) z pomnikami przy Tempelgasse, Karmelitermarkt i Polnischer Schul. Cała trasa pieszo to sześć kilometrów, czyli półtorej godziny chodu plus czas na obiekty.

Rekomendowany start — Muzeum Żydowskie Dorotheergasse 11 (otwarcie 10:00, niedziela-piątek). Dwie godziny dla pełnego programu — wystawa stała "Nasze miasto! Żydowski Wiedeń od 1850 do dziś" plus zmienne wystawy czasowe. Stąd siedem minut pieszo na Judenplatz — Pomnik Holokaustu projektu Rachel Whiteread (otwarty 2000), bryła odlewu sześcienna z odwróconymi książkami na fasadach, symbolem 65 000 austriackich Żydów zamordowanych w Holokauście. Pod placem — Muzeum Żydowskie Judenplatz z fundamentami średniowiecznej synagogi z 1421 roku.

Dalej pięć minut pieszo na Stadttempel — Seitenstettengasse 4. Wejście tylko z przewodnikiem IKG (rezerwacja minimum tydzień przed wizytą przez stronę gminy), poniedziałek i czwartek 11:30, godzina spaceru. Stadttempel jest jednocześnie czynną synagogą i miejscem strzeżonym — od ataku terrorystycznego 1981 roku (zamach OWP, 2 ofiary) wszyscy goście kontrolowani przez austriacką policję ochronną.

Druga część trasy — Leopoldstadt (drugi dystrykt). Mostem Schwedenbrücke piętnaście minut pieszo lub trzy minuty Mercedesem V-Class. Centralny punkt — Tempelgasse, gdzie do 1938 stała Leopoldstädter Tempel (Wiener Tempel) — największa synagoga Wiednia, zbudowana 1858 w stylu mauretańskim, zburzona w Nocy Kryształowej. Dziś na jej miejscu pomnik — cztery kolumny stalowe (oryginalne kolumny synagogi) oraz centrum społeczne Eseraim. Karmelitermarkt — pięć minut spacerem — dawniej i dziś żydowski targ, z koszernym sklepem Bahur (Karmeliterplatz 1) i restauracjami.

Trzeci etap — Cmentarz Centralny (Zentralfriedhof), Tor 1 i Tor 4 (dwie sekcje żydowskie). Tor 1 — stara sekcja założona 1879, z grobami Theodora Herzla (oryginalny pochówek, dziś symboliczny), Arthura Schnitzlera, Friedricha Torberga, kompozytora Karla Goldmarka. Tor 4 — nowa sekcja, zniszczona w czasie wojny, dziś odbudowana. Dwadzieścia minut V-Classem z centrum, dwie godziny na zwiedzanie.

Po zakończeniu — restauracja Neni am Naschmarkt (kuchnia izraelska, nie koszerna), Bahur (koszerne deli na Karmelitermarkt), Alef Alef (koszerna mleczna na Seitenstettengasse 2, bezpośrednio przy Stadttempelu).

Współczesne życie żydowskie Wiednia odradza się od dwóch dekad. Israelitische Kultusgemeinde Wien (IKG) liczy około 8000 członków, ale faktyczna społeczność związana — z imigrantami z byłego ZSRR (Bukharian Jews, gruzińskimi), izraelskimi rezydentami, austriackimi rodzinami w trzeciej generacji — sięga 12 000-15 000 osób. To największa odbudowana gmina niemieckojęzyczna i jedyna w Europie Środkowej, która systematycznie rośnie od 1990 roku.

Czynne synagogi: Stadttempel (Seitenstettengasse 4, główna ortodoksyjna, otwarta z przewodnikiem), Polnischer Tempel (Leopoldsgasse 29, ortodoksyjna chasydzka), Beit Lerov i Sefardischer Tempel (Tempelgasse 5, sefardyjska bucharyjska), Misrachi (Judengasse 8), oraz dziesięć mniejszych sztiblach w drugim dystrykcie. Codzienne nabożeństwa, szabaty, jeszywa Talmud Tora, ESRA — psychospołeczna pomoc dla ocalałych z Holokaustu i ich potomków, szkoła żydowska Zwi Perez Chajes Schule.

Wizyta w żydowskim Wiedniu wymaga rezerwacji — Stadttempel dostępny wyłącznie z przewodnikiem IKG po wcześniejszym zapisie (minimum tydzień przed wizytą, godzinne spacery poniedziałek i czwartek 11:30). Muzeum Żydowskie Dorotheergasse i Judenplatz — wejście bez rezerwacji, ale w sezonie wiosennym i letnim rekomendujemy zakup online. Otwarcia: Muzea poniedziałek-czwartek i niedziela 10:00-18:00, piątek 10:00-14:00, zamknięte sobota.

Etykieta wejścia do Stadttempela: mężczyźni z kipą (dostępna przy wejściu), kobiety w stosownej odzieży. Kontrola bezpieczeństwa przy wejściu — policjant austriacki sprawdza dokumenty, ewentualnie torby. Fotografowanie wewnątrz dozwolone bez lampy. W trakcie nabożeństwa zwiedzanie zawieszone — turyści proszeni o ciszę i wyjście.

Kuchnia koszerna: Alef Alef przy Seitenstettengasse 2 (mleczna, pod nadzorem IKG, najbliżej Stadttempela), Bahur na Karmelitermarkt (deli koszerne, drugi dystrykt), Glatt Koscher Center przy Tempelgasse 7 (sklep i mała restauracja). Neni am Naschmarkt — kuchnia izraelska bez certyfikatu koszerności, ale opcje wegetariańskie i wegańskie.

Mercedes V-Class z lotniska Schwechat (VIE) do hotelu w Sródmieściu — 25-30 minut, 18 kilometrów. Z hotelu do Judenplatz — pięć do dziesięciu minut spacerem (jeśli hotel w pierwszym dystrykcie), lub pięć minut V-Classem. Stadttempel, Judenplatz, Muzeum Dorotheergasse i Alef Alef wszystkie w obrębie ośmiu minut spaceru. Transfer do Leopoldstadt (Tempelgasse, Karmelitermarkt) — pięć minut V-Classem przez most Schwedenbrücke, lub piętnaście minut pieszo.

Parking V-Classa: parking podziemny Hotel Sacher (Philharmonikerstrasse 4) lub Goldenes Quartier (Tuchlauben), oba w pieszej odległości od Stadttempela. Dla Leopoldstadt — parking Donaucity (most Reichsbrücke) lub Tiefgarage Karmelitermarkt.

Rekomendowany format dnia: 9:30 wyjazd z hotelu, 10:00-12:00 Muzeum Żydowskie Dorotheergasse, 12:00-12:30 Judenplatz (Pomnik Holokaustu plus podziemne Muzeum), 12:30-13:30 lunch koszerny (Alef Alef), 13:30-15:00 Stadttempel z przewodnikiem IKG (rezerwacja), 15:00-17:30 Leopoldstadt pieszo z V-Classem podążającym (Tempelgasse, Karmelitermarkt, Polnischer Tempel), 17:30 powrót do hotelu. Drugi dzień opcjonalnie — Zentralfriedhof sekcje żydowskie (Tor 1 i 4) plus Sigmund Freud Museum przy Berggasse 19 (Alsergrund, dziewiąty dystrykt).