Erzsébetváros: Najstarsza żywa dzielnica żydowska Europy

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Żydzi osiedlili się w Budzie w XII wieku, w Peszcie — dopiero po edykcie tolerancyjnym cesarza Józefa II w 1781 roku, który pozwolił im opuścić getto w Óbudzie. Pierwsza społeczność Pesztańska osiadła w okolicach dzisiejszego Király utca (Królewska) i Madách tér, tworząc historyczne Theresienstadt — pierwotnie żydowski kwartał miasta zwany Terézváros, później podzielony na Erzsébetváros (siódmy dystrykt, dawny żydowski) i Terézváros (szósty, mieszany).

Złoty wiek Erzsébetváros przypadł na drugą połowę XIX i pierwsze dekady XX wieku. Po Ugodzie Austriacko-Węgierskiej 1867 roku i emancypacji prawnej, węgierscy Żydzi włączyli się w madziaryzację Cesarstwa — większość przyjęła węgierski jako język domowy, wielu zmieniło nazwiska na węgierskie, identyfikowali się jako "Madziarzy mojżeszowego wyznania". Budapeszteńska społeczność rosła błyskawicznie: z 16 000 w 1840 roku do 200 000 w 1910 — czyli 23 procent ludności miasta. Erzsébetváros stał się sercem tej populacji, z trzema głównymi synagogami: Dohány (zbudowana 1854-1859 w stylu mauretańskim, druga co do wielkości synagoga świata, 2964 miejsc), Rumbach (1872, projektu Otto Wagnera, status synagogi neologicznej-status quo) oraz Kazinczy (1913, ortodoksyjna). Dodatkowo dwadzieścia mniejszych sztiblach.

Charakterystyczną cechą węgierskiego judaizmu był podział na trzy odłamy uznawane oficjalnie przez państwo: neologię (umiarkowanie reformowani, podobni do amerykańskiej Conservative), status quo (między reformą a ortodoksją) oraz ortodoksję. Dohány — synagoga neologiczna. Rumbach — status quo. Kazinczy — ortodoksyjna. Wszystkie trzy w obrębie 300 metrów. Z węgierskiej społeczności wyszli Theodor Herzl (urodzony w Budapeszcie 1860 przy ulicy Dohány — dziś tabliczka pamiątkowa naprzeciw głównej synagogi), Max Nordau, Joseph Pulitzer, kompozytor Karl Goldmark, fizyk Eugene Wigner, John von Neumann, Leo Szilard, Edward Teller (cała "marsjańska" grupa fizyków atomowych XX wieku).

Lata międzywojenne były dla węgierskich Żydów paradoksalne. Z jednej strony — pełna integracja, dominująca pozycja w handlu, prawie, medycynie, mediach (większość gazet Budapesztu wydawana była przez wydawców żydowskich). Z drugiej — narastający antysemityzm legislacyjny: ustawa numerus clausus z 1920 (pierwsza w Europie ograniczająca dostęp Żydów do uniwersytetów), ustawy żydowskie 1938-1941 (Numerus Nullus, zakaz mieszanych małżeństw, wywłaszczenia). Mimo to do 1944 roku węgierscy Żydzi byli ostatnią dużą społecznością Europy nietkniętą deportacjami niemieckimi — admirał Miklós Horthy odmawiał ekstradycji obywateli węgierskich.

Wszystko zmieniło się 19 marca 1944 roku, kiedy Wehrmacht okupował Węgry, a Adolf Eichmann osobiście przybył do Budapesztu, by zorganizować deportację 700 000 węgierskich Żydów do Auschwitz. W ciągu zaledwie 56 dni (15 maja - 9 lipca 1944) deportowano z prowincji 437 000 osób. Większość zamordowano w komorach gazowych Birkenau po przybyciu — bez selekcji do pracy. Tempo tej akcji było bezprecedensowe w historii Holokaustu.

Budapeszt sam — niezwykle — został oszczędzony do października 1944. Horthy próbował zawiesić deportacje pod naciskiem Watykanu, Szwecji, Szwajcarii i USA. 16 października 1944 strzałokrzyżowcy (węgierscy faszyści) przejęli władzę i rozpoczęli terror w Erzsébetváros — utworzono dwa getta: międzynarodowe (pod opieką poselstw neutralnych, Raoul Wallenberg i Carl Lutz wydali tysiące "ochronnych paszportów") oraz duże getto w Erzsébetváros (zamknięte 70 000 osób w obrębie kilku ulic). Pomiędzy październikiem 1944 a styczniem 1945 strzałokrzyżowcy zamordowali na brzegu Dunaju kilkanaście tysięcy Żydów — rozstrzelania na "miejscu butów" upamiętnione dziś przez instalację Gyula Pauera (sześćdziesiąt par żelaznych butów wzdłuż brzegu naprzeciwko Parlamentu).

Z 200 000 żydowskich mieszkańców Budapesztu wyzwolenie sowieckie 18 stycznia 1945 zastało około 119 000 — najwyższy odsetek przeżywalności wielkiego miasta okupowanego przez Niemców. Po wojnie wielu wyemigrowało (Aliyah, USA, fala 1956), ale Budapeszt pozostał jednym z największych ośrodków żydowskich Europy. Dziś Federacja Gmin Żydowskich Węgier (MAZSIHISZ) liczy oficjalnie około 10 000 zarejestrowanych członków, ale szacuje się, że społeczność szeroko rozumiana — z osobami świeckimi, niezarejestrowanymi, w trzeciej generacji — sięga 80 000-100 000 osób w samym Budapeszcie. Czynne są trzy główne synagogi w Erzsébetváros (Dohány, Rumbach po renowacji 2021, Kazinczy) oraz osiem mniejszych. Działają dwie szkoły żydowskie, JCC Bálint Ház, Centrum Holokaustu i Muzeum Żydowskie.

Pełne zwiedzanie żydowskiego Erzsébetváros zajmuje cztery do pięciu godzin pieszo. Cała dzielnica mieści się w obrębie ośmiu ulic w siódmym dystrykcie Pesztu (Dohány, Rumbach Sebestyén, Kazinczy, Király, Wesselényi, Síp, Erzsébet körút). Rekomendowany start — Dohány utcai zsinagóga (Wielka Synagoga przy Dohány) o dziesiątej rano. Kompleks obejmuje: główną synagogę (otwarte zwiedzanie, 30 minut), Muzeum Żydowskie i Archiwum w sąsiednim budynku (Theodor Herzl urodził się w domu, w miejscu którego stoi dziś muzeum, 90 minut), pomnik getta (Raoul Wallenberg Emanuel Park — wewnątrz dziedzińca synagogi, instalacja Imre Vargi "Drzewo Życia" z 4500 metalowymi liśćmi imienia ofiar) oraz cmentarz getta przy ścianie synagogi (gdzie pochowano 2000 Żydów zmarłych z głodu w getcie 1944-1945).

Stąd pięć minut spacerem ulicą Rumbach Sebestyén do Rumbach Synagogue — projektu Otto Wagnera 1872, po renowacji 2021. Dziś dostępna jako muzeum z wystawą o historii budapesztańskiej społeczności. Dalej dwie minuty na Kazinczy utca — Kazinczy Street Synagogue z 1913, ortodoksyjna, do dziś czynna. Sąsiadująca jest koszerna restauracja Carmel i koszerne sklepy Glatt.

W tej samej okolicy — Muzeum Wallenberga w Glass House (Üvegház) przy Vadász utca 29, sześć minut spacerem na zachód. Glass House to budynek, w którym szwedzki dyplomata Raoul Wallenberg w 1944 roku ukrywał 3000 budapesztańskich Żydów pod statusem "ochronnym" poselstwa szwedzkiego. Wystawa o akcji ratunkowej Wallenberga, Carla Lutza (poselstwo szwajcarskie) i innych dyplomatów neutralnych.

Druga część trasy — pomnik "Butów na brzegu Dunaju" (Cipők a Duna-parton) przy Parlamencie. Pięć minut V-Classem z Dohány lub piętnaście pieszo. Instalacja Gyula Pauera (2005) — sześćdziesiąt par żelaznych butów odlanych w stylu lat 40., wzdłuż 40 metrów nadrzecznego promenady. Upamiętnia masowe rozstrzeliwania na brzegu Dunaju przez strzałokrzyżowców w zimie 1944-1945. Trasę zamyka — opcjonalnie — Centrum Holokaustu (Holokauszt Emlékközpont) przy Páva utca 39 (dziewiąty dystrykt, dwadzieścia minut V-Classem) z pełną wystawą o Shoah węgierskiej.

Po zakończeniu — Király utca i Kazinczy utca oferują kuchnię koszerną i izraelską: Carmel (koszerna mięsna), Hanna (koszerna mleczna), Frici Papa (tradycyjna węgierska z opcjami żydowskimi), oraz słynne "ruin pubs" Erzsébetváros (Szimpla Kert na Kazinczy) dla osób interesujących się współczesną kulturą dzielnicy.

Współczesne życie żydowskie Budapesztu jest najbogatszym w Europie Środkowo-Wschodniej. Federacja Gmin Żydowskich Węgier (Magyarországi Zsidó Hitközségek Szövetsége, MAZSIHISZ) liczy 10 000 zarejestrowanych członków, ale faktyczna społeczność szeroko rozumiana sięga 80 000-100 000 osób w samym Budapeszcie — większość w Erzsébetváros, Lipótváros (piąty dystrykt) i Újlipótváros (trzynasty). Trzy główne synagogi w Erzsébetváros (Dohány, Rumbach, Kazinczy) plus osiem mniejszych. Dwie szkoły żydowskie (Lauder Javne i Szász Ferenc), trzy przedszkola, jeszywa.

JCC Bálint Ház przy Révay utca 16 (szósty dystrykt) — centrum społecznościowe z 1995 roku, prowadzi codzienne programy kulturalne, sportowe, edukacyjne. Festiwal Lato Żydowskie (Zsidó Nyári Fesztivál) — corocznie od 1998, sierpień-wrzesień, koncerty klezmerskie, warsztaty kuchni, projekcje filmów. Festiwal Synagoga Dohány — koncerty kameralne w głównej synagodze. Centrum Holokaustu (Páva utca 39) oraz Muzeum Żydowskie i Archiwum przy Dohány — dwa filary edukacyjne.

Wizyta w Dohány utcai zsinagóga wymaga zakupu biletu (kompleks: synagoga plus Muzeum Żydowskie plus dziedziniec z pomnikami — 9000 HUF, około 95 zł). Rekomendujemy rezerwację online z wyprzedzeniem (sezon wiosenny i letni — kolejki). Otwarcia: niedziela-czwartek 10:00-18:00 (kwiecień-październik) lub 10:00-16:00 (listopad-marzec), piątek 10:00-14:00 (wszystkie miesiące), zamknięte sobota i święta żydowskie. Rumbach Synagogue — bilet osobny, otwarcia podobne. Kazinczy Synagogue — wstęp tylko w trakcie nabożeństw lub po wcześniejszym uzgodnieniu z kongregacją.

Etykieta wejścia do synagog: mężczyźni z kipą (Dohány — udostępniana papierowa w cenie biletu, Kazinczy — własna). Kobiety w stosownej odzieży. W Dohány — galeria oddzielna dla kobiet (zgodnie z tradycją neologiczną). W Kazinczy — całkowite oddzielenie (ortodoksja). Fotografowanie wewnątrz Dohány dozwolone bez lampy, w Kazinczy — wymaga zgody.

Kuchnia koszerna pod nadzorem ortodoksyjnego rabinatu Budapesztu: Carmel Restaurant na Kazinczy 31 (mięsna, koszerna glatt, najwyższej jakości — czynna od niedzieli do czwartku 12:00-22:00, w piątek do 16:00, w sobotę wieczorem po szabacie), Hanna na Dob utca 35 (mleczna, w obrębie kompleksu synagogi Kazinczy, samoobsługowa). Dodatkowo Glatt Mátyás market (Wesselényi utca) — sklep z koszerną żywnością i mała restauracja.

Mercedes V-Class z lotniska Ferenca Liszta (BUD) do hotelu w centrum Budapesztu — 30-40 minut, 22 kilometry. Z hotelu Pesztu (piąty, szósty lub siódmy dystrykt) do Dohány — pięć do dziesięciu minut V-Classem lub spacer kwadrans. Z hotelu Budy (pierwszy, drugi dystrykt) — piętnaście minut V-Classem przez most Łańcuchowy lub Erzsébet híd. Cała trasa pieszo (Dohány, Rumbach, Kazinczy, Glass House) w obrębie dziesięciu minut spaceru.

Parking V-Classa: parking podziemny przy hotelu Kempinski Corvinus (Erzsébet tér 7, sześć minut pieszo do Dohány), parking Anker Center (Király 8-10, w sercu Erzsébetváros), Hotel Continental Zara Hungária (Dohány 42-44 — naprzeciwko synagogi).

Rekomendowany format dnia: 9:30 wyjazd z hotelu, 10:00-12:30 Dohány (synagoga plus Muzeum plus dziedziniec z pomnikami plus cmentarz getta), 12:30-13:30 lunch koszerny (Carmel lub Hanna), 13:30-14:30 Rumbach Synagogue, 14:30-15:00 Kazinczy (zewnątrz lub w trakcie nabożeństwa), 15:00-15:30 Glass House Wallenberg, 15:30-16:30 V-Classem do Butów na brzegu Dunaju i Parlamentu, 16:30-18:00 Centrum Holokaustu na Páva utca (dziewiąty dystrykt), 18:00 powrót do hotelu. Drugi dzień opcjonalnie — Buda (synagoga średniowieczna pod Wzgórzem Zamkowym, dziś w trakcie odbudowy) plus Cmentarz Żydowski Kozma utca (największy cmentarz żydowski Europy Środkowej po Okopowej, ponad 300 000 grobów).