Kantor / Cantor — śpiewak synagogi

Wyślij zapytanie genealogiczne Heritage Journeys

Kantor pochodzi od łacińskiego cantor (śpiewak, chórmistrz) — słowa zapożyczonego do języka niemieckiego i dalej do jidysz i polskiego. W tradycji żydowskiej jego odpowiednik to chazzan (חַזָּן) — tytuł liturgicznego śpiewaka gminy, wywodzący się z hebrajskiego rdzenia oznaczającego "obserwatora" lub "zarządcę".

Rola chaznówna w synagodze ewoluowała przez stulecia. W epoce Drugiej Świątyni był to urzędnik zarządzający synagogą; w okresie talmudycznym stał się głównym prowadzącym modlitwę (szliach cibur — "przedstawiciel zgromadzenia"); w średniowieczu i nowożytności — specjalistycznym śpiewakiem, którego kunszt muzyczny przyciągał do synagogi wiernych i był powodem dumy gminy.

W XIX i XX wieku hazzan stał się artystą w pełnym tego słowa znaczeniu. Wielcy kantorzy galicyjscy — Nissi Belzer (Nisel Spivak, 1824–1906) z Berdyczewa, Yossele Rosenblatt (1882–1933) urodzony w Biłej Cerkwi, Moshe Koussevitzky (1899–1966) urodzony w Smargoni — byli idolami swoich społeczności, nagrywali płyty i koncertowali przed tysiącami słuchaczy. Ich sztuka wyrosła z galicyjskiej i ukraińskiej tradycji chazanickiej.

Forma Cantor to anglicyzacja lub wariant łaciński, dominujący w anglojęzycznych i sefardyjskich środowiskach. Kanter to wariant jidysz fonetyczny.

Kantor był powszechny w całej Polsce, lecz szczególnie gęsto skupiony w Galicji i w dużych ośrodkach miejskich z aktywnymi synagogami. Kraków, Lwów, Lublin, Warszawa i Łódź miały wielkie synagogi z zawodowymi kantorami — i rodziny powiązane z tym rzemiosłem.

W środowiskach ortodoksyjnych Galicji wschodniej kantorat był dziedziczny: syn kantora uczył się od ojca, przechodząc przez system nauki w synagodze od dzieciństwa. W rejestrach galicyjskich metryk z XIX wieku rodziny Kantor pojawiają się w dokumentach związanych z gminami synagogalnymi jako bezpośrednie zapisy zawodu.

W XIX i XX wieku kantor stał się w Polsce żydowskiej osobowością publiczną. Wielcy kantorzy byli podziwiani nie tylko przez wyznawców — ich sztuka przenikała do kultury polskiej szerszej, przyciągając do synagog nieżydowskich słuchaczy ciekawych wyjątkowej muzyki liturgicznej.

Holokaust zniszczył niemal całą tę tradycję. Kantorat synagogalny w Polsce praktycznie nie przeżył — wielkie synagogi zostały zburzone lub zdewastowane, a nosiciele tradycji kantoralnej zginęli w ogromnej większości. Tradycja przetrwała wyłącznie dzięki emigrantom, którzy kontynuowali ją w Ameryce, Palestynie i Izraelu.

Szacuje się, że z 12 000 nosicieli Kantor w Polsce ocalało 1 000–1 500.

JewishGen JRI-Poland indeksuje setki rekordów Kantor z galicyjskich i kongresowych metryk. Yad Vashem zawiera ponad 5 000 kart ofiar dla wariantu Kantor z Polski. Zbiory YIVO Institute obejmują nagrania i dokumenty dotyczące kantorów polskich, w tym programy koncertów i recenzje z synagog Galicji.

Rodziny Kantor z korzeniami galicyjskimi często szukają nie tylko cmentarzy i archiwów, lecz też synagog, w których działali ich przodkowie. Synagoga Remuh w Krakowie, Synagoga Tempel, synagogi w Rzeszowie i Tarnowie — choć wiele zostało zniszczonych — zachowały część wnętrz i dokumentację architektoniczną, która może być punktem odniesienia dla osób badających historię kantoracką. Mercedes V-Class łączy te miejsca w jedną płynną trasę.