Friedman / Frydman — człowiek pokoju

Wyślij zapytanie genealogiczne Heritage Journeys

Friedman pochodzi od dwóch elementów języka niemieckiego: Fried (spokój, pokój — od starogermańskiego fridu, oznaczającego pokój, ochronę, wolność od wrogości) i Mann (człowiek, mężczyzna). Element Fried był zarówno popularnym germańskim imieniem (Friedrich, Gottfried), jak i samodzielnym słowem w języku jidysz — frid (פֿריד), oznaczającym spokój lub harmonię.

Forma Fridman to fonetyczna adaptacja, w której dyftong "ie" upraszcza się do "i". Frydman to polska i jidysz transliteracja, gdzie wymowa jidysz "fryd" (pokój) przechodzi w polskie "Fryd-". Formy te dominują odpowiednio w rejestrach Kongresówki (Frydman) i Galicji wschodniej (Fridman).

Dynastia chasydzka Rużyn-Ryzin, założona przez Rabbi Izraela Friedmana z Rużyna (1797–1850), reprezentuje najsłynniejszą żydowską linię o tym nazwisku. Rabbi Izrael z Rużyna był prawnukiem Dowa Bera z Mezeritz (Größer Maggid), jednego z bezpośrednich uczniów Baal Szem Towa — założyciela chasydyzmu. Jego potomkowie rozproszyli się po całej Europie Wschodniej, zakładając dwory w Sadygorze (Czernowitz), Husiatyniu, Koryczyńcach i Buhuszu. Dziś dynastia jest aktywna w Izraelu i Stanach Zjednoczonych.

Friedman był powszechny w całej Polsce, z wyraźną koncentracją w dwóch obszarach: Galicji wschodniej (środowiska chasydzkie powiązane z dynastią Rużyn) i Kongresówce (Łódź, Warszawa, Lublin).

Sadygóra (dziś Sadhora koło Czerniowiec, Ukraina) i Husiatyn były głównymi centrami dynastii Rużyn — rodziny Friedman z tych rejonów były często bezpośrednio lub pośrednio powiązane z dworem cadyków. Kraków i Lwów skupiały zarówno gałęzie dynastyczne, jak i niezwiązane z dynastią rodziny Friedman.

W Łodzi — największym centrum przemysłowym z olbrzymią społecznością żydowską — Frydman był jednym z najczęstszych żydowskich nazwisk, szczególnie wśród fabrykantów i handlowców tekstylnych.

Friedman jako nazwisko pojawia się w galicyjskich rejestrach zaraz po 1787 roku. Dla zwykłych rodzin było wyborem estetycznym lub nadaniem arbitralnym — "człowiek pokoju" brzmiało neutralnie i pozytywnie. Dla dynastii chasydzkich Rużyn-Ryzin było natomiast nazwiskiem królewskim: Cadykowie Friedman postrzegali się jako spadkobiercy dynastii Dawidowej i żyli z królewską pompą, którą krytykowali ich oponenci, lecz która fascynowała wyznawców.

Rabbi Izrael z Rużyna był aresztowany przez carskie władze w 1838 roku pod zarzutem zorganizowania morderstwa dwóch żydowskich donosicieli i spędził dwa lata w więzieniu. Po zwolnieniu wyemigrował do Austrii, gdzie założył sławny dwór w Sadygorze — centrum chasydyzmu, które przez dziesięciolecia przyciągało tysiące pielgrzymów.

W dwudziestoleciu międzywojennym Friedmanowie uczestniczyli w pełnym spektrum żydowskiego życia — od ortodoksji po laicką lewicę. Słynny ekonomista Milton Friedman (1912–2006) był synem emigrantów z Karpat — jego rodzina nosiła to nazwisko, choć nie należała do dynastii chasydzkich.

Holokaust zniszczył ogromną większość populacji. Szacuje się, że z 38 000 nosicieli ocalało 4 000–5 000.

JewishGen JRI-Poland indeksuje tysiące rekordów Friedman i Frydman. Yad Vashem zawiera ponad 18 000 kart ofiar dla wariantów Friedman/Frydman z Polski. Archiwa galicyjskie (Kraków, Rzeszów, Lwów) i kongresowe (AGAD, Łódź, Lublin) są głównymi źródłami.

Dla rodzin powiązanych z dynastią Rużyn-Ryzin dodatkowym źródłem są archiwa chasydyzmu przechowywane w Izraelu — w JTS Library w Jerozolimie i w Gminie Żydowskiej w Tel Awiwie — gdzie dokumenty dynastyczne obejmują rodowody cadyków i ich uczniów.

Rodziny Friedman z korzeniami w galicyjskim chasydyzmie często kierują się do Sadygóry (Sadhora) na Ukrainie — sercu dynastii Rużyn — lub do Husiatynia, gdzie też działał dwór chasydzki. Z Krakowa lub Rzeszowa Mercedes V-Class dociera do granicy ukraińskiej w cztery do pięciu godzin, a dalej można kontynuować trasę na Ukrainie we własnym zakresie.

Dla rodzin z korzeniami łódzkimi — trasa przez Łódź z wizytą na żydowskim cmentarzu przy ulicy Brackiej (jeden z największych żydowskich nekropolii w Polsce), a następnie Łęczyca i Sieradz, gdzie skupiały się mniejsze gminy żydowskie z rodzinami Frydman.