Edelman — szlachetny człowiek

Wyślij zapytanie genealogiczne Heritage Journeys

Edelman pochodzi od dwóch elementów: Edel (szlachetny, cenny, subtelny — ze starogermańskiego adal, "szlachetność, doskonałość") i Mann (człowiek, mężczyzna). Element Edel w języku niemieckim niesie ze sobą konotacje szlachetności rodowej (Edelmann historycznie oznaczał osobę szlachetnie urodzoną, dżentelmena), a także szlachetności metalu (edler Stein — szlachetny kamień, edels Metall — metal szlachetny).

Jako nazwisko Edelman był wybierany lub nadawany rodzinom żydowskim aspirującym do prestiżu lub po prostu szukającym przyjemnie brzmiącej opcji z listy dopuszczalnych form. W rejestrach habsburskich i pruskich Edelman pojawia się stosunkowo często, szczególnie wśród rodzin o nieco wyższym statusie majątkowym lub społecznym.

Forma Edelmann to wariant z podwójnym "n" — charakterystyczny dla pisowni niemiecHabsburskiej. Adelmann to forma pokrewna, wywodząca się bezpośrednio od Adel (szlachetny ród) — rzadziej spotykana w rejestrach żydowskich.

Marek Edelman (1919–2009) — urodzony prawdopodobnie w Homlu na Białorusi lub Warszawie (daty i miejsce urodzenia nie są pewne), wychowany w Warszawie — był działaczem Bundu i jednym z organizatorów i dowódców Powstania w getcie warszawskim w kwietniu 1943 roku. Po wojnie pozostał w Polsce, studiował i praktykował medycynę jako kardiolog w Łodzi, angażując się w "Solidarność" i polskie życie obywatelskie. Jego wybór pozostania w Polsce — zamiast emigracji do Izraela — był świadomą deklaracją przynależności do obu tożsamości.

Edelman był powszechny w Galicji i Kongresówce. Kraków, Lwów, Warszawa i Łódź skupiały liczne rodziny Edelman w swoich rejestrach. W zaborze pruskim forma Edelmann dominowała w Poznaniu i na Śląsku.

Warszawa, jako największe skupisko Żydów w Polsce przedwojennej (ok. 375 000 osób, ok. 30% populacji), skupiała liczne rodziny Edelman — od inteligenckiej i bundowskiej lewicy po ortodoksyjną klasę kupiecką.

Edelman jako nazwisko obejmowało pełne spektrum żydowskiego życia społecznego w Polsce. Rodziny bundowskie, syjonistyczne, ortodoksyjne i świeckie — wszystkie miały swoich Edelmanów.

Marek Edelman był członkiem Bundu od wczesnej młodości. W getcie warszawskim uczestniczył w organizowaniu Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB). Podczas Powstania (19 kwietnia – 16 maja 1943) walczył w jednej z grup bojowych, a po kapitulacji wydostał się z getta kanałami. Był jedynym dowódcą ŻOB, który przeżył wojnę w Polsce (inni zginęli lub wyemigrowali). W Polsce komunistycznej i postsolidarnościowej jego postawa była symbolem żydowskiej odwagi i polsko-żydowskiej tożsamości.

Holokaust zniszczył ogromną większość populacji nosicieli. Szacuje się, że z 18 000 nosicieli Edelman ocalało 1 500–2 000.

JewishGen JRI-Poland indeksuje setki rekordów Edelman z galicyjskich i kongresowych metryk. Yad Vashem zawiera ponad 7 000 kart ofiar dla Edelmanów z Polski. Archiwa w Krakowie, Lwowie, Warszawie i Łodzi są głównymi źródłami.

Archiwum Ringelbluma — ukryte dokumenty podziemnego archiwum getta warszawskiego, zakopane w beczkach i odkryte po wojnie — zawierają liczne wzmianki o rodzinach Edelman i ich losach.

Rodziny Edelman planujące podróż genealogiczną do Polski mają szczególny punkt odniesienia: Warszawa, gdzie Marek Edelman żył, walczył i wybierał przynależność. Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN na terenie dawnego getta warszawskiego, Pomnik Bohaterów Getta, Umschlagplatz — to miejsca, gdzie historia nosicieli tego nazwiska jest dosłownie wypisana na murach.

Mercedes V-Class z Warszawy pozwala na jednodniowe odwiedzenie nie tylko tych miejsc w centrum, lecz też kirkutu na Okopowej — jednej z największych żydowskich nekropolii w Europie.