Aktion Reinhardt: Bełżec, Sobibór, Majdanek i zagłada polskiego żydostwa

Konferencja w Wannsee, 20 stycznia 1942 roku, nie była miejscem podjęcia decyzji o eksterminacji Żydów — ta decyzja zapadła wcześniej, jesienią 1941 roku, w wewnętrznym obiegu kierownictwa SS i RSHA. Wannsee było spotkaniem koordynacyjnym: urzędnicy SS, MSZ, Kancelarii Rzeszy i ministerstw sektorowych uzgodnili, że "ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej" — słowa protokołu Wannsee — zostanie przeprowadzone przez deportacje i "traktowanie specjalne". Odpowiedzialność operacyjna spoczęła na Odilo Globocniku, dowódcy SS i policji w dystrykcie lubelskim. Globocnik był już zaangażowany w pierwsze eksperymenty z gazowaniami w obozie zagłady Chełmno (grudzień 1941) i w budowę Bełżca (jesień 1941). Bełżec, oddany do użytku 17 marca 1942 roku, był pierwszym obozem Aktion Reinhardt. Zlokalizowany przy linii kolejowej Lwów–Lublin, w miejscowości Bełżec w dystrykcie lubelskim, był skonstruowany specjalnie do masowego mordowania: komory gazowe zasilane spalinami silnika diesla, rampa kolejowa, kremacyjne doły. Pierwsze transporty przywiozły Żydów z Lublina i okolic, następne z Galicji wschodniej (Lwów, Stanisławów), zachodniej (Kraków, Tarnów, Rzeszów). Od marca do grudnia 1942 roku przez Bełżec przeszło około czterystu osiemdziesięciu tysięcy osób. Obóz zatrudniał od trzystu do czterystu esesmanów i ukraińskich strażników — do obsługi maszyny śmierci wystarczyła taka liczba. Sobibór, uruchomiony w maju 1942, przyjął deportowanych z dystryktu lubelskiego i Generalnego Gubernatorstwa — szacunkowo od sto siedemdziesiąt do sto osiemdziesiąt tysięcy ofiar. Treblinka, uruchomiona w lipcu 1942, obsługiwała przede wszystkim deportacje z Warszawy i dystryktu warszawskiego: ok. ośmiuset tysięcy do dziewięciuset tysięcy ofiar, w tym ok. trzystu tysięcy Żydów z warszawskiego getta w ramach Grossaktion Warschau (lipiec–wrzesień 1942). Majdanek pełnił funkcję obozu mieszanego: pracy przymusowej, tranzytowego i zagłady. Zginęło w nim sześćdziesiąt tysięcy osób, w tym znaczna część Żydów z Lublina.

Dla Żydów polskich Aktion Reinhardt nie była abstrakcją — była serią skonkretyzowanych dni. Getta — tworzone od 1940 roku — funkcjonowały jako obszary izolacji: przekroczenie muru bez przepustki groziło śmiercią. Judenraty (rady żydowskie) były przymusowymi organami administracji gettowej, odpowiedzialnymi za rejestrację, dostarczanie robotników do pracy przymusowej i — od 1942 roku — za sporządzanie list deportacyjnych. Historyczna dyskusja o roli Judenratów jest złożona i nie sprowadza się do prostego potępienia: osoby w nich zasiadające działały w warunkach absolutnej przemocy, bez wiedzy o skali planowanej eksterminacji, a ich decyzje miały za cel najczęściej ocalenie przynajmniej części społeczności. Akcja deportacyjna wyglądała wszędzie podobnie: rankiem na plac zborny pędzono setki do tysięcy osób pod eskortą SS i policji. Selekcja: zdolni do pracy — do obozu pracy. Pozostali: na pociąg. Wagony bydlęce, upał lub mróz, bez wody i jedzenia, od kilku do kilkudziesięciu godzin jazdy. Na rampie obozu zagłady — krótka procedura: bagaże oddane, ubrania zdjęte, do komory gazowej. Cały proces od rampy do śmierci zajmował od trzydziestu minut do trzech godzin. Świadków ocalałych z Bełżca jest kilkunastu; świadków z Sobiboru i Treblinki — kilkuset, bo w tych obozach doszło do buntów (Sobibór: 14 października 1943; Treblinka: 2 sierpnia 1943), które umożliwiły ucieczkę grupy więźniów. Z Bełżca nie było żywych, bo obóz zlikwidowano i zatarto ślady przed jakąkolwiek możliwą inspekcją.

W 1939 roku w Polsce mieszkało ok. 3,3 miliona Żydów — największa społeczność żydowska w Europie i druga co do wielkości na świecie po Stanach Zjednoczonych. Z tej liczby przeżyło ok. trzystu tysięcy, czyli ok. dziewięciu procent. Aktion Reinhardt objęła szacunkowo 1,7–2 mln osób — ponad połowę wszystkich Żydów zabitych w Polsce. Skutkiem demograficznym było wymazanie żydowskiej obecności z setek miast i miasteczek, które przez pięćset do sześciuset lat były miejscem zamieszkania wielopokoleniowych rodzin żydowskich. Radom, Kielce, Lublin, Zamość, Chełm, Rzeszów, Przemyśl — każde z tych miast straciło między 1942 a 1943 rokiem od osiemdziesięciu do dziewięćdziesięciu pięciu procent przedwojennej społeczności żydowskiej w ciągu tygodni lub miesięcy. Skutkiem kulturowym było zniszczenie instytucji: szkół, bibliotek, wydawnictw, teatrów, stowarzyszeń, partii politycznych, sieci synagog, jesziwot. Raul Hilberg w Zagładzie Żydów Europejskich podkreślił, że biurokracja eksterminacji funkcjonowała bez centralnych rozkazów w formie pisemnej — przez zrozumienie intencji, nazewnictwo eufemistyczne i decentralizację decyzji na poziomie pułkownika i majora. To sprawiło, że po wojnie ustalenie odpowiedzialności prawnej wymagało dekad pracy historyków i prokuratorów. Bełżec, Sobibór i Treblinka zostały zlikwidowane przez Niemców w 1943 roku — ciała ekshumowano i spalono, ziemię zaorano, na terenie obozów posadzono lasy. Fizyczne zacieranie śladów było integralną częścią Aktion Reinhardt od jej początku.

Miejsca pamięci po Aktion Reinhardt mają dziś zróżnicowany charakter. Bełżec — otwarte w 2004 roku muzeum z rzeźbą krajobrazową — jest jednym z najgłębiej poruszających miejsc Holokaustu w Polsce; jego krajobraz nie pozwala na komfort zwiedzającego. Sobibór — od 2020 roku przekształcany w nowe muzeum po odkryciach archeologicznych (znaleziono fundamenty komór gazowych) — jest wciąż w budowie. Treblinka ma pomnik skalny z tysiącami kamieni symbolizujących gminy żydowskie. Majdanek, jedyny z tych miejsc zachowany prawie w oryginalnym stanie, z barakami, wieżami strażniczymi i krematorium, jest muzeum państwowym i miejscem pamięci odwiedzanym przez tysiące osób rocznie. Trasa łącząca te miejsca — Lublin, Majdanek, Bełżec — prowadzi przez kraj, który w 1942 roku stał się centrum masowego morderstwa. Prywatna podróż Mercedes V-Class z dokumentem rodziny w ręku, z dostępem do archiwów USHMM lub Yad Vashem wskazujących, który transport, która data, który obóz — to nie jest zwiedzanie. To jest akt pamięci.