Stary Cmentarz Żydowski Remuh — kolebka żydowskiego Krakowa

Zaplanuj wizytę Heritage Journeys

Stary Cmentarz Żydowski w Krakowie został założony w 1535 roku, wkrótce po powstaniu na tym samym terenie synagogi Remuh. Krakowska gmina żydowska, jedna z najstarszych i najznakomitszych w Europie Środkowej, uzyskała pozwolenie króla Zygmunta I Starego na utworzenie cmentarza dla rosnącej społeczności Kazimierza — wówczas oddzielnego miasta królewskiego, ufundowanego w 1335 roku przez Kazimierza Wielkiego.

W ciągu kolejnych dwóch i pół stuleci cmentarz stał się miejscem pochówku najwybitniejszych krakowskich rabinów, talmudystów, kabalistów i działaczy gminnych. Tu w 1572 roku pochowano rabina Mojżesza Isserlesa, znanego pod akronimem Remuh, którego komentarz Mappah do dzieła Josefa Karo Szulchan Aruch ustanowił kanon prawa halachicznego dla aszkenazyjskiego judaizmu. Ohel Remuh — niewielki kamienny grobowiec w centralnej części cmentarza — pozostaje miejscem pielgrzymek żydów ortodoksyjnych z całego świata, szczególnie w rocznicę śmierci Tzaddika (33. dzień Omeru, Lag ba-Omer).

W kolejnych pokoleniach na cmentarzu pochowano między innymi rabina Joela Sirkisa (Bach), autora kodyfikacji Bayit Chadash; rabina Yom Tow Lipmanna Hellera, autora słynnego komentarza Tosefot Yom Tow do Miszny; rabina Natana Naty Spirę, kabalistę i autora Megaleh Amukot; oraz wielu innych uczonych, których nagrobki świadczą o intelektualnej świetności krakowskiej gminy w XVI–XVIII wieku.

Cmentarz został oficjalnie zamknięty dla nowych pochówków w 1800 roku, po otwarciu Nowego Cmentarza przy ulicy Miodowej. Przez następne 140 lat pozostał miejscem pielgrzymek i pamięci, choć stopniowo niszczał.

Podczas okupacji niemieckiej Niemcy zdewastowali cmentarz. Większość macew została wyrwana, połamana lub wywieziona jako materiał budowlany. Sam teren cmentarza zamieniono w wysypisko gruzu i śmieci. Cudem ocalał jedynie ohel Remuh, dzięki — według tradycji ustnej krakowskich Żydów — interwencji Boga, który nie pozwolił dotknąć grobu Tzaddika.

Po wojnie ocaleli krakowscy Żydzi rozpoczęli długą pracę nad odtworzeniem cmentarza. W latach pięćdziesiątych XX wieku odkryto, że wiele połamanych macew zostało zakopanych płytko pod powierzchnią ziemi — prawdopodobnie ukrytych przez gminę przed wojną, w obawie przed niemiecką dewastacją. Odzyskane fragmenty nagrobków zostały ułożone w słynny pomnik-mur, wmurowany w zachodnią ścianę cmentarza — jeden z najbardziej poruszających obiektów pamięci żydowskiej w Europie. Dziś na cmentarzu widocznych jest około siedmiuset macew, w tym wiele wybitnych przykładów kamieniarstwa nagrobnego XVI–XVIII wieku.

Cmentarz Remuh jest dostępny w ramach kompleksu synagogi Remuh — wejście od ulicy Szerokiej 40, przez bramę synagogi. Wstęp jest płatny (cena obejmuje również synagogę), godziny otwarcia: niedziela–piątek od 9:00 do 18:00 latem i do 16:00 zimą. Cmentarz jest zamknięty w soboty (Szabat) i w święta żydowskie.

Mężczyźni i chłopcy od trzynastego roku życia mają obowiązek nakrycia głowy — kipa dostępna jest przy wejściu do synagogi. Kobiety nie mają takiego obowiązku, choć w środowiskach ortodoksyjnych mężatki noszą chustę.

Tradycja składania kamyków na grobach obowiązuje również tutaj — przy ohelu Remuh widoczne są tysiące kamyków pozostawionych przez kolejne pokolenia pielgrzymów. Można zostawić własny kamyk lub karteczkę z prośbą (kvitl) — tradycja związana z prośbami o wstawiennictwo Tzaddika.

Mężczyźni pochodzenia kapłańskiego (kohanim) tradycyjnie nie wchodzą na cmentarz. Synagoga Remuh jest dostępna z osobnego wejścia, więc kohen może uczestniczyć w modlitwie nie wchodząc na teren cmentarza.

Fotografowanie macew jest dozwolone, ale prosimy o powściągliwość — to wciąż święte miejsce, mimo że nie jest już używane do pochówków. Wewnątrz ohelu Remuh prosimy o zachowanie ciszy i nie używanie lampy błyskowej.

Zasady wizyty:

• • Nakrycie głowy: wymagane (mężczyźni, chłopcy 13+)
• • Otwarcie: Sunday–Friday 09:00–18:00 summer (09:00–16:00 winter); closed Saturday (Shabbat) and Jewish holidays
• • Tradycja kładzenia kamyków: tak — symbol pamięci
• • Fotografia: dozwolona z szacunkiem

Dla rodzin szukających przodków pochowanych na cmentarzu Remuh kluczowym źródłem są księgi metrykalne krakowskiej gminy żydowskiej zachowane w Archiwum Narodowym w Krakowie (część jest dostępna online w bazie JewishGen). Wiele inskrypcji na zachowanych macewach zostało skatalogowanych w projekcie Foundation for the Documentation of Jewish Cemeteries in Poland — baza ta jest publicznie dostępna i pozwala wyszukać macewy na podstawie nazwiska, imienia ojca i daty śmierci.

Dla rodzin pochodzących od którejś z wielkich krakowskich dynastii rabinackich (Remuh, Bach, Tosefot Yom Tow) pomocne mogą być również archiwa Yeshivat Chachmei Lublin oraz baza Avotaynu. JCC Krakow oraz Galicia Jewish Museum przy ul. Dajwór 18 prowadzą konsultacje genealogiczne — pomożemy umówić spotkanie przed wizytą.

Cmentarz Remuh jest dostępny przez bramę synagogi Remuh przy ul. Szerokiej 40 — w samym sercu Kazimierza, kilkadziesiąt metrów od głównego placu dzielnicy. Mercedes V-Class podjeżdża pod plac Wolnica lub ul. Bożego Ciała — ulica Szeroka jest częściowo wyłączona z ruchu samochodowego. Z większości hoteli na Kazimierzu (Hotel Stary, Hotel Eden, PURO Krakow Kazimierz) dochodzimy pieszo w pięć minut.

Wizyta na cmentarzu Remuh łączy się naturalnie z wizytą w synagodze Remuh (wstęp wspólny) oraz spacerem po Szerokiej i ulicach Józefa, Estery i Izaaka. Standardowa wizyta zajmuje godzinę do półtorej godziny, łącznie ze zwiedzaniem synagogi i medytacją przy ohelu Remuh. Dla pielgrzymów ortodoksyjnych odmawiających modlitwy przy grobie Tzaddika rezerwujemy więcej czasu i wcześniejszą godzinę wejścia.

Dla gości łączących wizytę przy Remuh z wizytą na Nowym Cmentarzu Żydowskim (10 minut spacerem) planujemy całe popołudnie kazimierskie z jednym samochodem i pieszym kierowcą-koordynatorem. Hotelowy pickup i powrót są wliczone.